Bí tích thêm sứcNổi bật
0
K ể từ công đồng Vaticanô II, cuộc đối thoại đại kết mang tính sinh động hơn trước đó. Trong số các bí tích, Thánh Tẩy và Thánh Thể là những đề tài thường được ghi vào lịch trình làm việc. Tuy rằng bí tích Thêm sức không phải là một chủ đề trọng tâm, nhưng nó cũng nằm trong những điểm tranh luận giữa các Kitô hữu. Trong phạm vi nghiên cứu của bài này, chúng tôi chọn lọc những văn kiện đối thoại đại kết trong đó có sự tham gia của các đại biểu của Giáo hội Công giáo. Trong phần phụ lục, chúng tôi cũng theo dõi các cuộc tranh luận giữa các Giáo hội Chính thống với các đơn vị ngoài Công giáo. Một cơ hội khác có liên quan trực tiếp đến khía cạnh đại kết là việc canh tân phụng vụ Thêm sức trong nghi điển Latin.
Trên nguyên tắc, các thành viên của cuộc đối thoại là những người thuộc về Giáo hội Công giáo và các Giáo hội Đông phương. Tuy nhiên, nên lưu ý là có những cộng đoàn Đông phương hợp nhất với Rôma: họ vẫn giữ nghi điển của mình với những hàm ngụ thần học của nó, bởi vì thần học không thể tách rời khỏi phụng vụ, và ngược lại. Ngoài ra cũng nên biết là phụng vụ của Giáo hội Công giáo không giới hạn vào nghi điểm Rôma. Sự chấp nhận các nghi điển khác nhau trong Giáo hội Công giáo là một yếu tố đặc biệt trong cuộc đối thoại giữa Giáo hội Công giáo với các Giáo hội Đông phương, khiến cho đôi bên cảm thấy gần gũi hơn.
Chrismatio là một bí tích khác biệt với bí tích Rửa tội. Những tên gọi khác nhau của bí tích này cho thấy những khía cạnh khác nhau của nó, hoặc dấu hiệu bên ngoài hoặc những hiệu quả bên trong. Xét về dấu hiệu khả giác bên ngoài, bí tích được gọi là: đặt tay, chrisma, myron, dầu thánh, xức dầu. Xét về công hiệu bên trong, bí tích được gọi là: trao ban Thánh Thần, việc xức dầu của Đức Kitô, thêm sức. Các thuật ngữ tựa như “ấn tín” (signaculum) có thể áp dụng cho cả hai khía cạnh. Những danh xưng thông dụng “chrisma, myron, chrismatio” bắt nguồn từ chất thể của bí tích là dầu chrisma.
Bí tích Thêm sức được Chúa Kitô thiết lập, không phải một cách trực tiếp, nhưng cách gián tiếp qua các lời hứa, với các thánh Tông đồ, sẽ phái Thánh Thần đến. Ông Trembelas quy chiếu đặc biệt về các chương 14 và 16 Tin Mừng Gioan. Theo ông Popovitch, chính lễ Ngũ Tuần được kéo dài qua việc xức dầu của Thánh Thần, là một tác động không bao giờ chấm dứt trong Hội thánh. Lối hành sử và đạo lý của các Tông đồ củng cố ý định của Chúa Kitô. Các bản văn của sách Tông đồ Công vụ, các chương 8 (tông đồ Phêrô và Gioan ở Samari) và 19 (tông đồ Phaolô ở Ephêsô) mang ý nghĩa đặc biệt khi bàn đến việc thiết lập bí tích Thêm sức. Thư gửi Híp-ri 6,1-2, chứng tỏ sự phân biệt giữa bí tích Rửa tội và bí tích của Thánh Thần. “Đạo lý các thánh Tông đồ” được chứa đựng trong nhiều đoạn văn ở các thư thánh Phaolô.[2] Nhiều đoạn văn khác cũng được coi là cổ điển. Những đoạn văn sử dụng từ ngữ gần giống với bí tích : 2 Co 1,21-22[3] ; Ep 1,13-14[4] ; 1 Ga 2,20.27[5]. Tất cả những bản văn này bàn đến tác động nội tại của Thánh Thần, một sự xức dầu nội tại, được thực hiện qua việc xức dầu bên ngoài, một cử chỉ đi kèm hoặc thay thế cử chỉ đặt tay của các thánh Tông đồ. Việc xức dầu trên thân thể của những người đã được rửa tội gợi lên những việc xức dầu các thượng tế và các vua trong Cựu Ước, với chức năng là chuẩn bị cho việc xức dầy trong nghi thức bí tích Thêm sức.
Sách Tông đồ Công vụ 8,15 đề cập đến lời nguyện của các thánh Tông đồ sau khi đến Samaria. Khi nhắc đến đoạn này, ông Trembelas nhấn mạnh đến tầm quan trong kinh nguyện kèm theo bí tích chrisma. Lời nguyện này được dành riêng cho Giám mục khi thánh hiến dầu chrisma vào thứ Năm thánh. Việc đặt tay của Giám mục khi thánh hiến dầu chrisma giải thích lý do không có nghi thức đặt tay khi cử hành bí tích Thêm sức. Lời nguyện của Giám mục, khi biến đổi dầu myron một cách nào đó, có tầm quan trọng đặc biệt và có thể so sánh với lời khẩn nài epiclesis trong Thánh lễ. Thậm chí ông Evdokimov nói đến sự hiện diện thực sự của Thánh Thần ở trong dầu được thánh hiến.[6] Quan điểm này biện minh cho cử chỉ xức dầu trong việc trao ban Thánh Thần. “Cử chỉ xức dầu với việc dùng tay phải của tác viên để làm dấu thánh giá đồng thời cũng là đặt tay.”[7] Mặt khác, việc xức dầu có nguồn gốc Tông đồ, bởi vì chính các thánh Tông đồ đã du nhập cử chỉ xức dầu với dầu myron được thánh hiến. Ý kiến này xem ra được củng cố bởi những đọan Kinh Thánh đã trưng dẫn trên đây về đạo lý các thánh Tông đồ xem ra đã gợi lên việc sử dụng dầu chrisma. Quan điểm cho rằng lời nguyện của giám mục được đồng hóa với việc đặt tay đã mang lại một câu trả lời cho một vấn nạn khác, đó là tác viên của bí tích. Nếu nhiệm vụ của Giám mục, kế vị các thánh Tông đồ, được bảo đảm qua lời nguyện của ngài trên dầu chrisma, thì không cần thiết ngài phải xức dầu trên trán và các phần khác của thân thể người tín hữu. Một linh mục, cộng sự viên của giám mục và liên hệ chặt chẽ với ngài, cũng có thể xức dầu chrisma đã được giám mục thánh hiến.
Hiệu quả chính yếu của bí tích Thêm sức là việc trao ban các đặc sủng Thánh Linh. Bí tích Rửa tội là một sự tái sinh trong Thánh Thần; nhờ bí tích Thêm sức, người được rửa tội được củng cố và dẫn đến mức hoàn hảo. Để giải thích tương quan giữa tình trạng của người được rửa tội và người được xức dầu myron, ông Trembelas so sánh giữa tình trạng của thiếu nhi và người trưởng thành.[8] Một em bé mới sinh thì lành mạnh và có đủ các bộ phận cơ thể, nhưng không thể tự mình cử động và thi hành mọi hành động của một thơ nhi, chứ chưa nói đến các hành động của người lớn. Một cách tương tự như vậy, người mới được rửa tội đã có đủ các cơ cấu rồi, nhưng cần được củng cố bởi một ân sủng mới. Nhờ sự trao ban các ân huệ Thánh Thần, đương sự được tăng trưởng cho đến tình trạng con người hoàn hảo theo tuổi sung mãn của Đức Kitô. Theo ông Evdokimov, việc xức dầu chrisma thông ban sức mạnh và chuyển động, dynamis sức mạnh để hành động. Sức mạnh của Thánh Thần làm cho đương sự trở thành một người lính của Chúa Kitô, có khả năng chiến đấu chống lại sự dữ. Các đặc sủng mà bí tích Thêm sức mang lại là bảy nhân đức mà ngôn sứ Isaia nói đến ở 11,1-3. Nhờ những ân sủng này, người mới được rửa tội trở thành ngôn sứ, tư tế và vua, theo hình ảnh Đức Kitô. Theo Trembelas, người Kitô hữu nhận được đặc sủng ngôn sứ nhờ Thần Khí cao minh và thâm hiểu; phẩm giá vương đế giúp làm chủ các cảm xúc được ban bởi Thần Khí chỉ giáo và can đảm; sau cùng họ được thánh hiến làm tư tế bởi Thần Khí minh luận, sùng hiếu và kính sợ Thiên Chúa.
Ông Popovitch giải thích các hiệu quả của bí tích Thêm sức dựa trên việc xức dầu trên những phần khác nhau của thân thể.[9] Nhờ bí tích Thêm sức, người được rửa tội nhận được một tương quan mới, ấn tín của việc trở nên nghĩa tử, với Thiên Chúa Tam Vị, được thực hiện nhờ sự hiện diện của bản thân Thánh Thần.[10] Ông Olivier Clément nhận thấy nơi phép Thêm sức bí tích của chức tư tế vương giả. Nhờ việc xức dầu, các giáo dân là những người quản thủ hữu trách của Chân lý. Vì lý do ấy, với phép của Giám mục, các giáo dân có thể dạy thần học và giảng trong nhà thờ, và họ trở thành những đồng tác viên phụng vụ. Những người đã lãnh bí tích Thêm sức, sau khi đã chiến đấu nội tâm với tội lỗi và đầy tràn Thánh Thần, họ trở thành những chứng nhân của Chân lý, được ủy thác thi hành công tác tông đồ theo đặc sủng cá nhân.[11]
Quy chiếu về Thư thứ nhất của thánh Phêrô (2,5-9), ông Evdokimov coi chức tư tế vương giả như là hiệu quả chính yếu của bí tích Thêm sức. Bí tích Thêm sức là bí tích của chức tư tế phổ quát. Nhờ bí tích này, tất cả các tín hữu đều được đặt trong tư cách ngang nhau về chức tư tế.[12] Thánh Thần là động cơ của một linh đạo chung cho tất cả các Kitô hữu nhờ đó họ thực hiện phẩm giá của chức tư tế vương giả. Chức tư tế vương giả bao gồm ba phẩm giá: vương giả, tư tế và ngôn sứ. Phẩm giá vương giả hệ tại việc làm chủ hoàn toàn của tinh thần trên vật chất. Quyền năng của ân sủng làm biến đổi bản tính con người. Phẩm tính tư tế biến các tín hữu thành những người đồng tác viên phụng vụ (co-liturges), khiến cho toàn thể cuộc đời của người Kitô hữu trở thành tư tế: họ cử hành phụng vụ bằng đời sống mỗi ngày, trong lời nói và việc làm, bằng cách dâng hiến bản thân mình. Phẩm tính ngôn sứ khiến các tín hữu nhạy bén với kế hoạch của Thiên Chúa trong thế giới này, biết khám phá và loan báo ý định của Thiên Chúa. Người Kitô hữu, bằng đời sống đức tin, làm thay đổi hình ảnh thế giới chóng qua này bằng cách thâm nhập Vương quốc Thiên Chúa đang hiện diện.
Việc xức dầu nội tâm của Thánh Thần ghi vào linh hồn người tín hữu một ấn tích không thể xóa nhòa. Đó là một lý do vì sao không thể lặp lại việc xức dầu chrismatio. Chỉ duy những người từ lạc giáo đến với Giáo hội thì mới được xức dầu myron, bởi vì các lạc giáo không có dầu thánh chrisma.
Việc xức dầu chrisma diễn ra liền sau khi rửa tội. Hai bí tích gắn bó chặt chẽ với nhau và liên tiếp với nhau. “Mầu nhiệm Rửa tội và Mầu nhiệm Chrisma chẳng qua chỉ là một Mầu nhiệm kép.”[13] Do sự liên kết chặt chẽ giữa hai bí tích, cho nên vấn đề tuổi để lãnh bí tích không được đặt ra, ít là theo cách thức như bên Tây phương. Theo bản chất, không thể nào nghĩ đến việc hoãn lại bí tích thứ hai cho đến tuổi trưởng thành. Về mặt cử hành phụng vụ, hai bí tích gắn bó chặt chẽ với nhau đến nỗi khó phân biệt đến lúc nào việc chrismatio bắt đầu và kết thúc.[14] Sự tháp nhập vào Đức Kitô và Hội thánh được diễn ra cách liên tục đến nỗi trên thực tế, các giai đoạn của việc khai tâm Kitô giáo không thể nào tách rời nhau được (ngoại trừ trường hợp rửa tội lâm sàng). Sức mạnh và năng động được chuyển trao lập tức sau khi con người trở thành Kitô hữu qua việc rửa tội. Nhờ tác động trực tiếp của Thánh Thần, dầu myron cung cấp một năng lực kiện toàn việc trở nên đồng hình dạng với Đức Kitô.
Mặc dù bí tích Thêm sức cần thiết cho việc kiện toàn đời sống Kitô giáo, nhưng nó không tuyệt đối cần thiết để được cứu độ; nó giúp hoàn bị ơn cứu độ.
Trong các cuộc đối thoại đại kết, những văn kiện về bí tích Thêm sức không nhiều. Sự tham dự công đồng Vaticanô II của các giám mục Đông phương Công giáo và các giám mục Đông phương Chính thống, tuy với danh nghĩa khác nhau, đã là một sự đóng góp quan trọng cho đôi bên được xích lại gần nhau. Sự tham gia của các ngài đã ảnh hưởng đến việc soạn thảo các văn kiện của công đồng. Sau công đồng, văn kiện “Đức tin, bí tích và sự hợp nhất của Giáo hội” giữ một vai trò quan trọng hàng đầu trong cuộc đối thoại. Văn kiện này được phê duyệt bởi Ủy ban quốc tế hỗn hợp đối thoại giữa Giáo hội Công giáo và Giáo hội Chính thống, trong phiên họp khoáng đại tại Bari từ ngày 9 đến 16 tháng 6 năm 1987.[15] Các văn kiện khác sẽ được lần lượt giới thiệu khi đi vào chi tiết.
Lập trường của Công giáo và Chính thống về bí tích Thêm sức dựa những khẳng định căn bản của đức tin, chẳng hạn như Thêm sức là một bí tích và có liên quan chặt chẽ với việc trao ban Thánh Thần, và về những tương quan của bí tích Thêm sức với bí tích Rửa tội và Thánh Thể.[16] Vấn đề sôi nổi trong các cuộc tranh luận là thứ tự giữa các bí tích của cuộc khai tâm Kitô giáo. Sự khác biệt trong việc cử hành phụng vụ giữa phương Tây và phương Đông đã là đầu mối cho các cuộc tranh luận. Bên Tây phương, tín hữu thường lãnh bí tích Thêm sức sau khi rước lễ lần đầu. Ngày nay, trong nội bộ của Giáo hội Công giáo, cũng có những khác biệt về suy tư thần học, phần nhiều là do những lý do mục vụ.
Thật ra, vấn đề thứ tự các bí tích Khai tâm (trong viễn ảnh đại kết) đã được nêu lên trong thời gian chuẩn bị công đồng Vaticanô II. Khi thảo luận về lược đồ bí tích Thêm sức[17], các thành viên của Ủy ban trung ương đã bận tâm với vấn đề tác viên bí tích, và vấn đề tuổi lãnh bí tích. Nhiều thành viên đồng ý xê dịch tuổi lên 12 hoặc 16. Những luận cứ đưa ra thuộc phạm vi mục vụ hơn là thuộc phạm vi thần học đúng nghĩa. Bí tích Thêm sức được coi như cơ hội để học giáo lý, mà mọi người đều nhận thấy sự cần thiết.
Bí tích Thêm sức được nhìn như là cơ hội để dạy giáo lý, là một điều khá khẩn trương không thể nào chối cãi. Trong những hoàn cảnh ấy, thượng phụ Maxime IV Saigh thuộc nghi điển Melkite đã lưu ý ủy ban trung ương rằng lược đồ đề nghị hoàn toàn bỏ qua đạo lý và thực hành của Giáo hội Đông phương. Bí tích Thêm sức như là một sự bổ túc không thể thiếu và không thể tách rời khỏi bí tích Rửa tội, và vì thế việc trao Mình Thánh Chúa trước khi thêm sức thì không phù hợp với truyền thống Giáo hội.[18] Trong số các nghị phụ công đồng, những nhận xét của thượng phụ Maxime IV đã có tiếng vang rộng lớn, và đã gây cho các vị ý thức hơn về những vấn đề thuộc truyền thống Đông phương.[19]
Sau công đồng, cuộc tranh luận tiếp tục trong khung cảnh đối thoại giữa Giáo hội Công giáo và các Giáo hội Chính thống. Tại phiên họp khoáng đại ở Bari từ ngày 9 đến 16 tháng 6 năm 1987, ủy ban hỗn hợp quốc tế về đối thoại thần học giữa Giáo hội Công giáo và Giáo hội Chính thống đã châu phê văn kiện “Đức tin, các bí tích và sự hợp nhất Giáo hội” (Foi, sacrements et unité de l’Eglise). Văn kiện này là kết quả của nhiều buổi làm việc từ năm 1980 và 1987.[20] Sau khi đã điểm qua những điểm cốt yếu liên quan đến đạo lý về bí tích Rửa tội mà đôi bên đồng ý (số 49 của văn kiện), văn kiện nói đến những điểm khác biệt. Liên quan đến bí tích Thêm sức, văn kiện nêu lên vấn đề thứ tự các bí tích Khai tâm, khi nhắc lại rằng những quy định kỷ luật của Giáo hội Công giáo vẫn duy trì thứ tự cổ truyền.[21] Chúng ta hãy xem xét những điểm này trong khung cảnh của đạo lý của Giáo hội Chính thống đã tóm lược trên đây.
Văn kiện đề ra một khuôn mẫu lý tưởng cho cả hai Giáo hội: một người dự tòng, sau khi đã dự một lớp huấn giáo chuyên biệt sẽ còn tiếp tục sau khi gia nhập Giáo hội, sẽ lãnh nhận trong một buổi cử hành duy nhất tất cả ba bí tích Khai tâm (số 40-46). Việc rửa tội cho các ấu nhi là điều đã gây ra nhiều thay đổi trong thực hành. Bên Đông phương, người ta duy trì sự thống nhất trong thời gian: kể cả các ấu nhi cũng lãnh ba bí tích trong cùng một buổi cử hành. Bên Tây phương muốn hoãn lại việc ban bí tích Thêm sức để duy trì sự tiếp xúc của tín hữu với Giám mục. Theo văn kiện, những sự thay đổi này không ảnh hưởng đến thần học về sự thống nhất trong toàn bộ tiến trình khai tâm Kitô giáo. Bí tích Rửa tội được liên kết nhờ tác động của Thánh Thần (số 47-48). Hoãn lại việc lãnh bí tích Thêm sức đến tuổi chín muồi hơn không thành vấn đề. Những khó khăn được đặt ra khi mà thứ tự cổ truyền giữa ba bí tích bị đảo lộn.
Những sự thay đổi trong việc cử hành phụng vụ tự nó là điều có thể được, nhưng phải duy trì nguyên tắc căn bản này: có một tương quan chặt chẽ giữa việc cử hành phụng vụ và đức tin chân chính. Văn kiện đã dành khá nhiều đoạn (số 5-36) để trình bày mối tương quan giữa phụng vụ và đức tin. Khi cử hành các bí tích, Hội thánh làm hiện diện mầu nhiệm cứu độ đang được cử hành. Xét về nội dung đức tin, Hội thánh tuyên xưng và diễn tả đức tin trong phụng vụ. Như thế, truyền thống phụng vụ là người giải thích chân chính của Mặc khải, và do đó là tiêu chuẩn tuyên xưng đức tin. Một vị trí trung tâm và nổi bật là Thánh Thể. Thánh Thể là việc công bố đức tin tuyệt vời nhất, và mọi thứ tuyên xưng đều bắt nguồn và quy chiều về đó. Tất cả các bí tích đều có một tương quan cơ bản với Thánh Thể. Sự hợp nhất căn bản của tất cả Hội thánh dựa trên cũng một đức tin và các bí tích như nhau không ngăn cản việc cử hành phụng vụ mặc lấy những hình thức khác nhau dựa theo tinh hoa của các nền văn hóa khác nhau. Văn kiện định nghĩa quy luật về sự tiến triển phụng vụ liên quan đến đức tin chân chính như sau: mọi phát triển phụng vụ trong một Hội thánh địa phương đều có thể được các cộng đoàn khác nhận thấy như là phù hợp với mầu nhiệm cứu độ mà họ đã nhận lãnh và cử hành (số 30).
Dựa trên nền tảng ấy, văn kiện tìm cách giải thích bản chất của sự khác biệt phụng vụ giữa hai Giáo hội. Tùy theo lời giải đáp cho câu hỏi đó mà việc nghiên cứu những khác biệt phụng vụ, bởi vì phụng vụ đương nhiên bao hàm những tuyên bố đạo lý. Để xét xem việc thực hành phụng vụ có phù hợp với Truyền thống Hội thánh, cần xác định xem những sự khác biệt diễn tả cùng một đạo lý và đức tin hay không, hay là những sự khác biệt trong phụng vụ sẽ gợi lên những xung khắc về đạo lý. Nếu người ta nhận thấy có những xung khắc đạo lý được diễn tả trong phụng vụ, thì những khác biệt trong phụng vụ có thể coi như là một ngăn trở đáng kể cho sự hợp nhất Giáo hội.
Cuối cùng, văn kiện không đưa ra một giải đáp dứt khoát và vấn đề vẫn còn để mở. Về phía chính thống, việc hoãn lại việc lãnh bí tích Thêm sức sau khi rước lễ lần đầu vì những lý do thuần túy mục vụ thì không đủ nền tảng. Tuy vẫn nhìn nhận sự cần thiết của việc huấn luyện giáo lý (các số 36 và 52), nhưng ủy ban cho rằng việc suy tư thuần túy thần học mới có thể mang lại những giải pháp sáng suốt. Mặc dù ủy ban chưa đạt đến việc xác định những công thức tương ứng với lập trường đạo lý của hai giáo hội, nhưng văn kiện đã vạch ra những hướng đi cho việc nghiên cứu thần học trong tương lai. Văn kiện nói rõ là cuộc tranh luận về các bí tích tập trung vào bí tích Thêm sức[22]. Ủy ban không nhấn mạnh đến truyền thống Đông phương theo đó bí tích Thêm sức được ban liền sau khi rửa tội, nhưng câu hỏi về thứ tự các bí tích Khai tâm Kitô giáo vẫn là hòn đá vấp phạm trong việc hợp nhất đạo lý giữa bên Đông và bên Tây.
Tuyên ngôn chung giữa Đức giáo hoàng Gioan Phaolô II và Thượng phụ Ignatius Zakka Ier Iwas thuộc Giáo hội Chính thống Syria[23] nhấn mạnh đến sự hợp nhất đức tin giữa hai giáo hội trong mầu nhiệm Nhập thể. Nhờ Lời và các bí tích, tất cả mọi người đều được mời gọi trở thành chi thể của Thân Thể Đức Kitô. Đời sống bí tích của Giáo hội tập trung quanh Thánh Thể. Thánh Thể là chóp đỉnh và sự hoàn tất của Giáo hội, vì Giáo hội được thể hiện và biểu lộc bản chất sâu xa nhất của mình. Nhờ bí tích Rửa tội và thêm sức, các chi thể của Đức Kitô được xức dầu bởi Thánh Thần, được tháp nhập vào Đức Kitô, và nhờ Thánh Thể, Giáo hội trở thành điều mà mình được kêu gọi do bí tích Rửa tội và Thêm sức.
Mặc dù tuyên ngôn không trực tiếp bàn đến thứ tự các bí tích Khai tâm, nhưng xét trong khung cảnh thần học của Đông phương về chrismatio, ta phải nói rằng sự sung mãn của đời sống Giáo hội nảy sinh từ Thánh Thể không thể đạt được nếu chưa lãnh nhận bí tích Thêm sức. Văn kiện đã dành chỗ quan trọng để bàn về vai trò của Thánh Thần trong hình thành hữu thể siêu nhiên của người Kitô hữu và của Giáo hội[24]. Văn kiện không mang lại yếu tố nào mới, nhưng khẳng định mạnh mẽ quan niệm cổ truyền của các Giáo hội Đông phương và Tây phương. Một lần nữa, vị trí của bí tích Thêm sức trong bộ ba bí tích Khai tâm Kitô giáo là một vấn đề trọng tâm giữa phía Công giáo và phí Đông phương không Công giáo.
1/ Vấn đề đại kết chung quanh nghi thức bí tích
Tông hiến Divinae consortium naturae của Đức thánh cha Phaolô VI không trực tiếp đề cập đến những vấn đề đại kết, nhưng cũng bàn đến cách ám tàng. Việc điểm qua vắn tắt lịch sử của bí tích bày tỏ mối quan tâm trong việc trình bày truyền thống phụng vụ và thần học ở bên Đông phương,[25] cũng như bên Tây phương.[26] Điều quan trọng nhất là việc chọn mô thức bí tích bắt nguồn từ phụng vụ byzantin. Theo cha Bernard Botte, thuyết trình viên của ủy ban đặc trách việc soạn thảo nghi thức mới, khi chấp nhận mô thức này, người ta muốn đánh dấu sự thống nhất giữa Đông và Tây phương.[27] Tác giả cho rằng việc xức dầu chrisma là một nghi thức không chỉ riêng của truyền thống Tây phương mà còn là truyền thống của tất cả các Giáo hội.
Ý muốn xích lại gần giữa việc cử hành bí tích Thêm sức bên Đông và bên Tây cũng như nêu bật căn tính của bí tích đã quá rõ ràng. Nhưng nhiều tác giá đã nêu vấn nạn liên quan đến sự chấp nhận ý định ấy, và cho thấy rất nhiều câu hỏi được đặt ra trong khung cảnh đại kết liên quan đến nghi thức Thêm sức.
Cha Louis Ligier đã nghiên cứu sâu xa và chi tiết về nghi thức Thêm sức[28] và phần lớn tập trung vào nghi thức mới. Cha phê bình tông hiến của ĐTC Phaolô VI là ít để ý đến nguồn gốc của bí tích này từ các thánh Tông đồ, cũng như sự thiếu nhất thống giữa phần Kinh Thánh và phần lịch sử với quyết định cuối cùng về nghi thức cốt yếu. Tác giả đã đối chiếu giữa tông hiến Sacramentum Ordinis của ĐTC Piô XII với tông hiến Divinæ consortium naturæ của ĐTC Phaolô VI. Tông hiến thứ nhất, khi định nghĩa việc đặt tay như là nghi thức riêng của bí tích Truyền Chức, đã rút ra kết luận trực tiếp từ những cuộc khảo sát Kinh Thánh và lịch sử; còn tông hiến chỉ dừng lại ở việc mô tả và ghi nhận rằng “việc đặt tay là khởi thủy của bí tích”.[29] Theo tác giả, phần lý luận lịch sử thiếu quân bình. Điều mà tông hiến gọi là “phần lớn” các Giáo hội Đông phương để củng cố việc xức dầu như là yếu tố cốt yếu, thực ra là đa số xét theo con số các tín hữu, và cụ thể là những người theo nghi điển byzantin.
Toàn bộ các Giáo hội Đông phương có nhiều nghi thức Thêm sức, chứ không chỉ giới hạn vào nghi điển byzantin. Hơn nữa, hiến chế đã không đếm xỉa đến việc Rôma đã yêu cầu các Giáo hội Đông phương hợp nhất với mình là tái du nhập việc đặt tay vào nghi thức. Cũng vậy, việc trình bày các văn kiện của Huấn quyền xem ra chủ ý nhắm tới việc xức dầu. Thật vậy, việc khảo sát các văn kiện được trưng dẫn, ngoại trừ công đồng Trentô, chứng tỏ rằng tất cả đều được phát biểu nhắm đến Đông phương, cách riêng là người Hy Lạp. Chiều hướng đó giải thích lý do vì sao các văn kiện ấy coi việc xức dầu mang tính cách bí tích. Các văn kiện này chỉ muốn nói đến tính cách đích thực của bí tích Thêm sức trong truyền thống phụng vụ Đông phương. Nhưng sự đối chiếu với những lối thực hành khác nhau không có nghĩa là Huấn quyền nghiêng về việc xức dầu và bỏ qua việc đặt tay của Giáo hội Rôma.[30] Ý định chủ chốt đằng sau các văn kiện của các công đồng này là nhấn mạnh đến đặc ân của các Giám mục được ban bí tích Thêm sức. Các văn kiện, không đích thị đề cập đến tương quan đến Đông phương thì chỉ nói đến việc đặt tay, chứ không đả động đến việc xức dầu.[31]
Một cuộc khảo sát sâu xa các bản văn phụng vụ Đông phương cho thấy rằng, trong tất cả các phụng vụ này, một lời nguyện đặc trưng,[32] với nhiều dị bản tùy theo nghi điển, mang tính cách bí tích. Kể cả người Hy Lạp, mặc dù đề cao việc xức dầu nhưng cũng duy trì kinh nguyện này tuy không coi như là đối chọi với việc xức dầu. Trong nghi điển byzantin, công thức ngắn đi kèm theo việc xức dầu (và được lấy lại trong công thức của nghi thức Rôma mới) đã dựa theo lời nguyện dài ấy.
Về việc đặt tay, cử chỉ này được thực hành trong nhiều nghi điển Đông phương (Nestôriô, Coptic, Êtiopia). Người Syria Chính thống ở Antiôkia mới tái khám phá gần đây. Các Giáo hội Đông phương hợp nhất với Rôma (Hy Lạp, Armeni, Syro Antiokia, Maronite) đều đưa việc đặt tay vào việc cử hành bí tích Thêm sức. Giá trị bí tích của việc đặt tay đã được thừa nhận bởi tất cả các Giáo hội nào sử dụng nó. Việc phân tích lời nguyện dài đã khiến tác giả đưa ra giả thuyết rằng kinh nguyện chúc lành được kèm theo cử chỉ đặt tay trong những nghi điển đã loại bỏ nó. Sự kiện là các từ ngữ “chúc lành” và “đặt tay” được coi như đồng nghĩa cho đến thời Trung cổ xem ra ủng hộ giải thuyết. Sự thay đổi nơi các người Hy Lạp được giải thích như là do ý muốn phân biệt bí tích Thêm sức, Thống Hối và Truyền Chức, (và có lẽ việc phong vương nữa).[33] Sau một cuộc tiến triển phức tạp, nghi thức Hy Lạp đã đi đến một quy định rõ rệt: mỗi bí tích có một nghi thức đặc thù. Đối với bí tích Thêm sức, nghi thức là xức dầu, chứ không có đặt tay nữa.[34]
Việc xức dầu chrisma, một yếu tố khác của nghi thức, đã được thực hành trong phần đông các nghi điển, ngoại trừ phái Nestôriô là chỉ làm dấu thánh giá trên trán chứ không xức dầu. Việc xức dầu chrisma được kèm theo một vài công thức dài hay ngắn. Cha Ligier kết luận rằng việc xức dầu chrismatio kèm theo công thức nằm trong cấu trúc của bí tích.
Một nhân tố khác đưa đến việc bỏ cử chỉ đặt tay bắt nguồn từ các thánh Tông đồ là sự khác biệt trong cách diễn tả sự trao ban Thánh Thần. Một vài Giáo hội Đông phương (tựa như Cêsarea Cappađôxia, Antiôkia, và một thời gian ở Constantinopolis) gán việc trao ban Thánh Thần với việc tuyên xưng đức tin hoặc dìm mình vào nước rửa tội. Nghi thức này cũng kèm theo việc đặt tay. Sự xê dịch việc trao ban Thánh Thần sau khi rửa tội đã đưa đến việc đặt tay trước khi rửa tội, đang khi nghi thức Thêm sức sau rửa tội kèm theo việc xức dầu. Do đó, việc đặt tay trở thành một nghi thức chuẩn bị và mất đi tầm quan trọng, rồi bị rơi vào quên lãng.
Dưới khía cạnh đại kết, tác giả chỉ trích sự chọn lựa của tông hiến Divinæ consortium naturæ. Trong quá khứ, nhiều Giáo hội đã trung thành với cử chỉ đặt tay có nguồn gốc tông đồ, và sự tiến triển của các Giáo hội khác là trừ lệ. Tác giả cũng phê bình sự thiếu sót về một phương pháp luận thần học cân xứng khi nghiên cứu các nghi thức Đông phương. Các Giáo hội này không chỉ thu gọn nghi thức xức dầu và công thức ngắn kèm theo. Công thức này dựa trên một kinh nguyện dài đi trước đó. Vì thế tác giả kết luận rằng: “Nếu ngày nay chúng ta có chủ ý vay mượn công thức xức dầu của Byzance, thì trước đó ta cần phải hiểu công thức ấy dựa trên kinh nguyện dài “Chúc tụng Ngài, lạy Chúa”.[35] Nhờ vậy chúng ta sẽ duy trì được giá trị bí tích của kinh nguyện tương đương “Deus omnipotens’’.[36]
Chúng ta không thể phủ nhận công trình nghiên cứu của cha Louis Ligier đã nêu bật tính cách phức tạp của nghi thức Thêm sức qua việc mang lại nhiều yếu tố thú vị và quan trọng. Tuy nhiên, chúng tôi xin mạn phép đưa ra vài phê bình. Trước hết, xem ra tác giả đã áp dụng vào việc phân tích các nghi thức Đông phương một quan niệm Tây phương, tìm cách phân biệt nghi thức cốt yếu và các nghi thức khác. Đó là một cái nhìn xa lạ đối với Đông phương, bởi vì họ có cái nhìn phức tạp và rộng rãi hơn. Dưới viễn tượng ấy, tuy tông hiến đã chọn lựa việc xức dầu kèm theo công thức vắn tắt như là nghi thức cốt yếu của Giáo hội Latinh, nhưng không loại trừ kinh nguyện “Omnipotens Deus” và việc đặt tay. Kế đó, để giải thích ý nghĩa của bí tích Thêm sức, thần học Chính thống không chỉ nhắm đến việc cử hành bí tích Thêm sức cách đặc thù nhưng lồng nó trong toàn thể việc thánh hiến dầu chrisma do Giám mục cử hành mỗi năm một lần. Bên Chính thống, người ta không tách rời ý nghĩa của việc xức dầu khỏi việc thánh hiến dầu “myron”. Điều này (gần giống như quan điểm bên Tây phương), đã không được cha Ligier đả động đến.
Ngoài ra, việc nghiên cứu các tài liệu của Huấn quyền Rôma về bí tích Thêm sức có lẽ cần được bổ túc với việc nhận xét về lịch sử nghi thức Latinh về việc Thêm sức. Khi chú giải nghi thức 1971, chúng tôi đã nhắc đến tiến trình đồng hóa việc đặt tay với việc xức dầu. Sự kiện này cho thấy rằng từ lâu thần học và phụng vụ Tây phương đã cân nhắc giữa hai cách thức diễn tả việc trao ban Thánh Thần trong bí tích Thêm sức. Huấn quyền được đặt trước một vấn đề chưa được chín muồi. Trong dòng lịch sử, phụng vụ Tây phương tương đối ổn định, bằng cách duy trì cả việc đặt tay lẫn việc xức dầu. Bên Đông phương, sự tiến triển khá phức tạp như cha Ligier đã chứng tỏ. Đứng trước tình trạng như vậy, thử hỏi Huấn quyền có quyền đơn phương quyết định hay không? Theo chúng tôi nghĩa, tông hiến đã chọn lựa con đường quân bình, chứ không lập lờ, theo như vài nhà phe bình. Nghi thức hiện hành cố gắng dung hòa tất cả những yếu tố cấu thành bí tích theo truyền thống phụng vụ Latin, bằng cách vạch ra các yếu tố cốt yếu. Dưới khía cạnh đại kết, giải pháp này hẳn là có lợi thế hơn.
2/ Thứ tự các bí tích Khai tâm Kitô giáo
Trong cuộc đối thoại đại kết giữa Công giáo và Chính thống, thứ tự các bí tích Khai tâm Kitô giáo chiếm một chỗ quan trọng. Thần học và thực hành của các Giáo hội Đông phương không chấp nhận việc thay đổi thứ tự cổ truyền. Mặt khác, thần học Công giáo chưa đưa ra những luận cứ thần học biện minh cho một sự thay đổi bao hàm nhiều hệ quả thần học đáng kể. Vấn đề đảo ngược thứ tự các bí tích Thêm sức và Thánh Thể trong bộ ba các bí tích Khai tâm chưa được chín muồi để có thể giải quyết trên bình diện kỷ luật bí tích. Việc dành cho các Hội đồng Giám mục quyết định tuổi lãnh bí tích là một cánh cửa mở để tìm kiếm và lượng định những con đường chưa đụng đến. Việc khảo sát các kinh nghiệm mục vụ và suy tư thần học sẽ giúp soi sáng sự phân định những yếu tố có thể du nhập như quy chuẩn trong đời sống bí tích của Giáo hội. Các Giáo hội Đông phương (Công giáo hay không Công giáo) giữ một vai trò điều chỉnh. Dưới phương diện đại kết, lập trường của tông hiến Divinæ consortium naturæ và nghi thức kèm theo xem ra quân bình và khôn ngoan. Một đàng nó tôn trọng yêu sách của cuộc đối thoại đại kết; đàng khác, nó không loại trừ một sự tiến triển phù hợp với Truyền thống.
Vào lúc bắt đầu giảng dạy, ông Martin Luther nhìn nhận phép Thêm sức như là bí tích. Nhưng kể từ khi biên soạn cuốn “Luận về cuộc lưu đày Babylon của Giáo hội”, soạn năm 1520, ông không coi Thêm sức như là một bí tích của Giáo hội, mà chỉ là một tập tục của Giáo hội hoặc như một nghi lễ bí tích không mang lại ơn cứu độ. Đó là một sự thánh hiến dựa trên lời cầu nguyện và đức tin khách thể. Tuy vậy, ông vẫn duy trì nghi thức đặt tay.[38] Trong những tác phẩm viết sau đó, ông định nghĩa lại bản chất của lễ Thêm sức. Qua nghi thức này, sau khi trải qua một cuộc trắc nghiệm, tính cách chân chính của đức tin được xác nhận. Lễ Thêm sức, có thể diễn ra dưới hình thức một cuộc trắc nghiệm phải trải qua ít là một lần trong đời, cũng mang ý nghĩa như là một lễ nghi thâu nhận vào Thánh Thể. Vì thế, thần học về Thêm sức của Luther đã xê dịch ý nghĩa từ bí tích sang một lễ nghi, từ hiệu quả bí tích sang phương tiện huấn giáo, từ tương quan chặt chẽ với phép Rửa tội sang việc chuẩn bị rước lễ lần đầu. Một đồ đệ nhiệt thành của ông Luther là Martin Bucer đã mặc cho tư tưởng của thầy mình một hình thức phụng vụ. Chính nhờ ông mà lễ Thêm sức còn được duy trì trong nhóm Phản kháng.
Trên bình diện thần học, ông Bucer móc nối lại lễ Thêm sức với bí tích Rửa tội, và coi như là một sự bổ túc cần thiết cho phép Rửa tội các ấu nhi. Theo ông, lễ Thêm sức mang một khía cạnh chủ thể (đến tuổi khôn, thiếu nhi đích thân tuyên xưng đức tin của mình) và một khía cạnh khách thể (mục sư đặt tay, cùng với lời cầu nguyện của cộng đồng, củng cố và đóng ấn hồng ân và giao ước của phép Rửa tội). Ông Bucer coi lễ Thêm sức như một lễ nghi bí tích tuy không đạt đến tầm mức các bí tích lớn (Rửa tội và Thánh Thể), nhưng nó quan trọng hơn một việc chúc lành. Lời nguyện mà mục sư đọc lúc đặt tay, cầu khẩn ân huệ Thánh Thần, sức mạnh và sự kiên trì của Ngài ngõ hầu ứng sinh được kiên vững và trung tín với đức tin. Theo ông Bucer, lễ Thêm sức duy trì tính cách chuẩn bị cho Thánh Thể. Tuy rằng ông Bucer đã mang lại cho lễ Thêm sức một cấu trúc bí tích, nhưng ông cho nó mang tính cách huấn giáo. Lễ Thêm sức vừa là một điểm kết thúc việc huấn luyện tôn giáo vừa là một bước chuẩn bị tiến tới bàn tiệc Thánh Thể. Theo quan niệm của Bucer và trào lưu duy lý, chính Thiên Chúa xác nhận và củng cố người được rửa tội. Họ nhấn mạnh khía cạnh khách thể của lễ Thêm sức. Các ý kiến của các nhà thần học phản kháng và những thực hành khác nhau giữa các cộng đoàn tạo ra nhiều lập trường đối nghịch, từ chỗ thực hành thông thường đến chỗ tẩy chay lễ Thêm sức.
Phong trào mộ đạo (piétisme) ở thế kỷ XVII đã gợi lại mối quan tâm đối với lễ Thêm sức. Phản ứng lại quan niệm về đức tin duy lý và răn đời, phong trào này nhấn mạnh đến một cảm nghiệm tôn giáo cá nhân và một việc tuyên xưng đức tin sống động. Hiểu như vậy, lễ Thêm sức bao hàm việc canh tân huấn giáo, mà mục tiêu là huấn luyện các thiếu nhi được rửa tội từ hồi nhỏ, tiến đến một cuộc hoán cải cá nhân và một cảm nghiệm thiêng liêng. Các ứng sinh Thêm sức xác nhận việc tuyên xưng đức tin mà người đỡ đầu đã làm thay vào lúc rửa tội. Lễ Thêm sức được coi như một thứ “chứng chỉ theo học giáo lý”. Theo quan niệm của phong trào mộ đạo, điểm nhấn nằm ở hành vi chủ thể của người đã được rửa tội: chính đương sự xác nhận hoặc củng cố phép Rửa tội của mình. Trong buổi lễ Thêm sức, cộng đoàn tụ họp để cầu nguyện cho các thiếu nhi ngõ hầu họ được chấp nhận vào Bữa Tiệc Thánh. Đồng thời lễ Thêm sức cũng là bước tiến đến chỗ lãnh trách nhiệm trong Giáo hội. Nguy cơ của quan niệm này là tính cách hình thức, bởi vì đối với những người chưa cảm nhận được sự hiện diện của Thánh Thần, thì lễ Thêm sức chỉ là một lễ nghi bề ngoài. Trong số các khía cạnh khác nhau của việc Thêm sức, người ta nêu bật cảm nghiệm cá nhân. Lễ Thêm sức mặc lấy một tầm quan trọng mới đến độ hạ thấp phép Rửa tội, bị coi như chưa hoàn tất nếu thiếu lễ Thêm sức.
Sự tiến triển trong thế kỷ XIX và XX được đánh dấu bởi sự chuyển dịch ý nghĩa của lễ Thêm sức. Việc huấn giáo làm nêu bật khía cạnh hiểu biết khách quan của đức tin và sự trưởng thành luân lý của đời sống Kitô hữu. Lễ Thêm sức trở thành một nghi thức chuyển tiếp từ tuổi thiếu nhi sang tuổi trưởng thành và một chứng chỉ kết thúc việc học hỏi. Những khuynh hướng này dẫn lễ Thêm sức đến một sự tục hóa trầm trọng. Lễ Thêm sức được hiểu như một nghi thức trọng thể của việc cam kết cá nhân trong Giáo hội và một nghi thức chuẩn bị tiến đến Tiệc Thánh. Trong việc chuẩn nhận có ý thức về sự thuộc về Đức Kitô và Giáo hội, người ta đặt nặng khía cạnh xã hội học; còn mối tương quan với Thánh Thần hầu như bị lãng quên.
Quan điểm của ông Jean Calvin không khác ông Luther bao nhiêu. Đối với ông Calvin, phép Thêm sức không phải là bí tích bởi vì không dựa trên một lời hứa hiển minh nào của Chúa Kitô. Việc đặt tay của các thánh Tông đồ chỉ là một thực hành hạn chế trong thời gian, một “bí tích tạm thời” không thông ban ân huệ Thánh Thần, mà chỉ là những biểu hiện đặc sủng của Thánh Linh. Việc đặt tay, mà ông Calvin mong được phục hồi, là một lời nguyện để kết thúc việc huấn giáo của các thiếu nhi. Trong các cộng đoàn Cải cách theo Calvin, việc tái lập lễ Thêm sức chỉ có hiệu lực từ thế kỷ XVIII. Người ta chú trọng đến khía cạnh chủ thể của ứng sinh. Đây là một sự xác nhận đức tin về phía người đã được rửa tội, và đặc tính xã hội của lễ nghi được nhấn mạnh còn khía cạnh cá nhân lại bị coi nhẹ. Dù sao, việc giải thích ý nghĩa của lễ Thêm sức không đồng nhất nơi các cộng đoàn Cải cách của Calvin. Có người coi như là nghi thức kết thúc việc huấn giáo, có người cho là một hành động phụng vụ của cộng đoàn, hoặc như là một “hành vi bí tích”. Theo Công nghị quốc gia lần thứ 46 của Giáo hội Cải cách nước Pháp,[39] lễ Thêm sức là một hành vi phụng tự gắn liền với phép Rửa tội. Đó là cơ hội để người dự tòng công khai tuyên xưng đức tin và là điều kiện để tiến tới Tiệc Thánh Cène. Đối với cộng đoàn, lễ Thêm sức là cơ hội để cầu nguyện cho các dự tòng và ký thác họ cho tác động của Thánh Thần. Cử chỉ đặt tay của mục sư diễn tả một hình thức cầu nguyện.
Đối với Karl Barth[40], lễ Thêm sức được gắn liền với tập tục rửa tội cho các ấu nhi. Mối tương quan giữa phép Rửa tội và việc tuyên xưng đức tin, là một yếu tố rất quan trọng đối với thần học rửa tội theo Luther, trở thành khó hiểu đối với thần học của nhóm Cải cách (Calvin). Jean-Jacques von Allmen[41] phản đối việc cử hành lễ Thêm sức. Lễ Thêm sức cho thấy sự suy sụp của phép Rửa tội. Vào lúc đầu, phép Rửa tội bao gồm ba giai đoạn: rửa trong nước, rửa trong Thánh Thần và việc tuyên xưng của người lãnh Phép Rửa. Phép Thêm sức gây ra sự suy sụp của hai yếu tố cuối cùng, hoặc ít là của yếu tố thứ ba. Allmen đi tới kết luận triệt để là yêu cầu dẹp lễ Thêm sức bởi vì nó một thực hành của Giáo hội mà không có nền tảng Kinh Thánh. Nếu muốn duy trì lễ Thêm sức đã đánh dấu sự kết thúc thời kỳ dự tòng, nghĩa là giai đoạn mà các thiếu nhi đã được rửa tội đi dự lớp giáo lý, và để được nhận vào Tiệc Thánh, cần phải cho nó một ý nghĩa khác mà không làm tổn hại đến Phép Rửa. Sau cùng, ông rút gọn lễ Thêm sức vào canh tân việc tuyên xưng, là yếu tố duy nhất (trong số ba yếu tố của phép rửa dù không ngang hàng với nhau) có thể và cần phải canh tân. Việc “thêm sức” (xác nhận) hằng năm vào dịp phụng vụ lễ Phục sinh không có nguy cơ cạnh tranh với Phép Rửa. Như vậy, nó đáp ứng với yêu sách kết thúc long trọng giai đoạn huấn giáo và cho phép dự Tiệc Thánh. Ngoài ra, việc lặp lại lễ Thêm sức không phương hại đến Phép Rửa là điều chỉ diễn ra một lần. Thật vậy, trong phụng vụ của phái Phản kháng, phép Thêm sức không phải là điều bó buộc để tiến đến Bàn Tiệc Thánh trong trường hợp rửa tội cho người lớn.
Lập trường của Giáo hội Anh quốc đối với bí tích Thêm sức có nhiều mập mờ. Vào lúc đầu, quan điểm của họ (nhằm chống lại Giáo hội Công giáo) là không coi việc Thêm sức như là bí tích. Bản tuyên xưng 39 tín điều năm 1563 cũng như trường phái Caroline divines dưới thời vua Charles II (1660-1685) đã gạt bỏ phép Thêm sức ra khỏi số các bí tích của Tin Mừng. Phép Thêm sức cũng chẳng được coi như một phụ tích. Thế nhưng, nhiều người có thế giá (Giám mục và thần học gia) vẫn nhìn nhận một giá trị khách thể của nghi lễ Thêm sức, vì nó mang lại ân sủng tức là các ân huệ Thánh Thần. Hiệu năng không gắn với nghi thức Thêm sức (bởi vì không do Đức Kitô thiết lập) nhưng gắn với lời cầu nguyện kèm theo cử chỉ đặt tay. Thần học Anh giáo cho rằng lễ Thêm sức bắt nguồn từ các thánh Tông đồ, bằng việc trưng dẫn chương 8 của sách Tông đồ Công vụ, và chấp nhận tất cả truyền thống thần học kế tiếp. Việc cử hành phụng vụ cũng duy trì một sự liên tục nào đó. Các sách phụng vụ chứa đựng nghi thức Thêm sức, lúc đầu gợi hứng từ các sách nghi thức thời tiền Trung cổ, sau đó chịu ảnh hưởng bởi thần học và thực hành của phái Phản kháng. Phụng vụ còn duy trì vài yếu tố đã có trước khi ly khai, chẳng hạn như vai trò của Giám mục chủ tọa nghi lễ hoặc một vài lời nguyện, nhưng nói chung ý nghĩa thần học chịu ảnh hưởng của phái Phản kháng.
Trên bình diện nghi thức, việc đặt tay kèm theo lời nguyện giữ vị trí trung tâm. Trên bình diện thần học, lễ Thêm sức chủ yếu gắn liền với việc huấn giáo, xét như là sự kết thúc của nó. Lễ Thêm sức được hiểu như là một sự xác nhận cá nhân của phép Rửa tội qua việc tuyên xưng đức tin. Trong lễ Thêm sức, thiếu diễn tả sự dấn thân cho Giáo hội. Dưới khía cạnh nghi thức, việc đặt tay kèm theo một lời nguyện giữ địa vị trọng tâm. Nói chung, lễ Thêm sức là điều kiện cần thiết để được rước Thánh Thể lần đầu tiếp theo buổi cử hành. Khác với phái Phản kháng, các người dự tòng trải qua đồng thời ba chặng khai tâm trong một buổi cử hành phức tạp. Quả vậy, Anh giáo luôn giữ thứ tự cổ truyền của ba cấp độ khai tâm.
Cuộc tranh luận về bản chất của lễ Thêm sức nổi lên vào cuối thể kỷ XIX và cho đến nay chưa đạt được kết quả được mọi người chấp nhận.[42] Tập tục cổ truyền theo thứ tự Rửa tội – Thêm sức – Thánh Thể đã bị các giám mục Anh giáo xét lại tại hội nghị Lambeth năm 1968. Lý do là sự khủng hoảng của mô hình mục vụ coi lễ Thêm sức như là nghi thức chấp nhận vào bí tích Thánh Thể và nghi thức chuyển tiếp sang tuổi trưởng thành. Xét rằng duy Phép rửa ban cấp quyền lãnh Thánh Thể đưa đến việc loại bỏ sự cần thiết của lễ Thêm sức như là cần thiết để được rước lễ. Việc ấn định tuổi trưởng thành để lãnh phép Thêm sức và trước khi rước lễ bị coi như là ngăn trở cho việc tới gần Thánh Thể. Các thiếu nhi được lãnh Thánh Thể giống như những người trưởng thành và các kinh nghiệm đã ủng hộ việc thực hành này. Việc suy tư thần học nhấn mạnh đến tương quan giữa phép Rửa tội và Thánh Thể. Hậu quả là lễ Thêm sức mất đi tầm quan trọng của nó. Việc cử hành lễ Thêm sức hoặc là chuyển sang sau khi rước lễ lần đầu (như vậy là lật ngược thứ tự cổ truyền) hoặc được cử hành liền sau Phép Rửa. Trong phụng vụ canh tân của Anh giáo, người mới được lãnh phép Rửa cũng được lãnh phép Thêm sức và Thánh Thể, không cần quan tâm đến tuổi tác.[43]
Nhiều văn kiện đã được đôi bên phê duyệt như là hoa trái của ước muốn xích lại gần giữa Giáo hội Công giáo và những cộng đoàn phát sinh từ cuộc cải cách:
- Năm 1972, ủy ban đối thoại giữa các nhóm Baptist Hoa kỳ và Công giáo đã công bố một tường trình tạm thời về kinh nghiệm bốn năm đối thoại. Trong số những đề tài cần đào sâu, có bí tích Thêm sức.[44]
- Từ năm 1937, nhóm Dombes (bên Pháp) đã làm việc để người Công giáo và Phản kháng xích lại gần nhau. Năm 1979, sau hai năm làm việc trên bản văn, nhóm đã công bố văn kiện kết thúc mang tựa đề Thánh Linh, Hội thánh và các bí tích, trong đó các tác giả nêu lên vấn đề Thêm sức trong khung cảnh rộng lớn hơn về con số các bí tích.[45]
- Năm 1982, Ủy ban Đức tin và Hiến chế của Hội đồng đại kết đã trình bày văn kiện Phép rửa, Thánh Thể và Tác vụ, kết quả của hơn 50 năm làm việc. Hội nghị đầu tiên của Đức tin và Hiến chế diễn ra tại Lausanne năm 1927. Việc soạn thảo văn kiện được thực hiện vào những năm 1974 và 1982. Một đoạn văn mang tựa đề Phép rửa – Thêm sức đã đề cập đến vấn đề phép Thêm sức.[46] Văn kiện Lima thật là quan trọng bởi vì kêu gọi thẩm quyền cao cấp nhất của mỗi Giáo hội hãy phản hồi. Giáo hội Công giáo đưa ra câu trả lời ngày 21-7-1987. Bản văn được soạn thảo bởi Văn phòng Hợp nhất các Kitô hữu với sự cộng tác của Bộ Giáo lý Đức tin.[47] Người ta đọc thấy một đoạn văn phân tích những câu hỏi liên quan đến phép Thêm sức.
- Năm 1976, Hội đồng giám mục nước Đức và Ban Điều hành của giáo hội Luther bên Đức đã thiết lập một nhóm làm việc để nghiên cứu việc đối thoại thần học liên quan đến đề tài sự hiệp thông Giáo hội về lời và các bí tích. Nhóm đã trình bày kết quả làm việc trong một văn kiện năm 1984. So với chiều dài của bản văn, chỉ có vài đoạn ngắn được dành cho phép Thêm sức.[48]
- Cùng năm ấy, Ủy ban hỗn hợp Công giáo và Luther đã công bố kết quả của những buổi làm việc trong một văn kiện mang tựa đề Sự hợp nhất trước mắt chúng ta. Một đoạn được dành cho phép Thêm sức, giữa các bí tích khác, trong chương bàn về sự thỏa thuận việc giải thích và cử hành các bí tích.[49]
Do sự gần gũi của đề tài, cuộc đối thoại đại kết giữa Giáo hội Chính thống và các Giáo hội Phản kháng có thể cung cấp vài dữ kiện bổ túc:
- Bản tuyên ngôn chung giữa Giáo hội Chính thống và Giáo hội Anh quốc ở Hoa kỳ về việc thực hành và thần học về sự Khai tâm Kitô giáo, được phê chuẩn năm 1983 ở New York,[50] có thể kể vào số những văn kiện ấy.
- Trong khóa họp khoáng đại ở Amersfoort, Hà Lan, từ ngày 30-9 đến 5-10 năm 1985, Ủy ban thần học hỗn hợp của Giáo hội Chính thống Calđê và Cộng đoàn những người “Cựu Công giáo” đã soạn thảo một tuyên ngôn chung về đạo lý bí tích, cánh chung luận và sư hiệp thông Giáo hội.[51]
Cuộc đối thoại đại kết giữa Công giáo và Anh giáo được khai mở năm 1966 nhờ cuộc gặp gỡ giữa ĐTC Phaolô VI và Đức cha Michael Ramsey - TGM Cantorbéry. Những cuộc tranh luận của Ủy ban quốc tế Anh giáo – Công giáo (ARCIC) nhắm đến sự hợp nhất về đức tin và đời sống bí tích. Từ năm 1969 đến nay, nhiều văn kiện đã được công bố. Những đề tài thần học lớn thường được nhắc đến trong các văn kiện: đạo lý về Thánh Thể, vấn đề tác vụ, chức thánh và quyền bính trong Giáo hội. Cho đến nay, phép Thêm sức chưa thấy được ghi trong lịch thảo luận.[52] Rõ ràng là đôi bên chưa thỏa thuận với nhau về phép Thêm sức, nhưng chưa được coi là quan trọng so với các đề tài vừa nói.
Hẳn nhiên cuộc đối thoại đại kết về các bí tích đã tiến bộ trong những năm gần đây. Mặc dù những nỗ lực của đôi bên và những bản thỏa hiệp đã đạt được, nhưng những khác biệt liên quan đến các bí tích vẫn còn nhiều. Việc nhìn nhận tính bí tích của bản thân Đức Giêsu Kitô - Lời nhập thể, và của Hội Thánh xét như là Thân Thể của Người nói chung, không đặt ra nhiều khó khăn. Nhưng việc áp dụng khái niệm bí tích cho các nghi thức cụ thể của Giáo hội là một khó khăn lớn về đại kết. Phản hồi của Văn phòng hợp nhất các Kitô hữu đối với văn kiện BEM đã cho thấy rằng khái niệm bí tích (và tính bí tích) là một trong những điểm gây ra nhiều khó khăn và khác biệt, và bị chỉ trích là tuy các bản văn đã được soạn thảo công phu nhưng lại thiếu một khái niệm rõ ràng về bí tích. Vì thế, trong việc xác định số các bí tích theo nghĩa chặt, (đây là một điều then chốt của phép Thêm sức trong cuộc đối thoại đại kết), người ta gặp phải sự bế tắc.[53] Ngoài ra, vấn đề khái niệm về tính bí tích gắn liền với quan niệm về Giáo hội, từ đó cần phải nghiên cứu nhiều để tiến tới một sự thỏa thuận.[54]
Không lạ gì mà trong các văn kiện đã liệt kê trên đây, phép Thêm sức chỉ là một đề tài bên rìa, chưa được để ý trong cuộc đối thoại giữa Công giáo và Phản kháng.[55] Các ủy ban và các nhóm làm việc vẫn đang còn ở bước đầu.
Sự khác biệt then chốt giữa lập trường của Công giáo và các phái Cải cách nằm ở giá trị của phép Thêm sức. Các văn kiện được soạn thảo chung chỉ biết ghi nhận điều ấy. Công giáo coi phép Thêm sức là một trong các bí tích Khai tâm Kitô giáo, đang khi Cải cách coi phép Thêm sức như là một sự chúc lành trọng thể hoặc một nghi lễ bổ túc cho Phép Rửa, như đã thấy trong tóm lược đạo lý của nhóm Phản kháng. Cho đến này, các văn kiện đối thoại đại kết chưa có cuộc nghiên cứu sâu xa về phép Thêm sức như là bí tích. Thế nhưng, việc nhìn nhận phép Thêm sức như bí tích là một sự tiến triển quy chuẩn trong đức tin của Hội thánh.[56] Giáo hội Anh quốc[57] hoặc “Cựu Công giáo”[58] khẳng định rằng phép Thêm sức là một bí tích, dựa trên truyền thống thần học và thực hành của các giáo phụ, nhưng liệu họ có hiểu ý nghĩa của bí tích giống như bên Công giáo hay không? Đôi bên đồng ý rằng khái niệm bí tích được hiểu cách loại suy về các nghi thức khác nhau của Giáo hội, cũng như có một hệ trật giữa các bí tích; nhưng điều này không giúp giải quyết thỏa đáng về sự khác biệt giữa đôi bên.[59] Đối với phái Phản kháng, phép Thêm sức chỉ là một thực hành phụng vụ phi-bí-tích, một sự chúc lành trọng thể.
Dù sao, các văn kiện cũng nêu lên vài nét đồng nhất. “Đối với hai Giáo hội, lời hứa ban các ân huệ Thánh Linh là điểm trọng tâm.”[60] Phái Phản kháng coi phép Thêm sức như là một lễ nghi long trọng kết thúc việc đào tạo giáo lý. Phép Thêm sức được đặt ở hạng nhì so với việc huấn giáo là điều đứng hàng đầu. Đối với những người được rửa tội khi còn bé, việc tuyên xưng đức tin cá nhân, được đào sâu và cá vị hóa nhờ việc huấn giáo, được thực hiện dưới ảnh hưởng của Thánh Thần, là Đấng đã được ban đầy đủ vào lúc rửa tội, tùy theo sự chuẩn bị chủ thể của ứng sinh. Ứng sinh và cộng đoàn, cùng với họ và cho họ, cầu nguyện ngõ hầu biểu lộ trong phép Thêm sức lòng gắn bó với Đức Kitô và sự thuộc về cộng đoàn Giáo hội được cương quyết theo đuổi con đường ấy suốt đời. Như vậy lễ Thêm sức tượng trưng cho một cơ hội bề ngoài đánh dấu việc hoàn thành sự đào tạo Kitô giáo và việc tuyên xưng đức tin cách trọng thể, hoàn tất một hành trình bắt đầu từ Phép Rửa.
Quan điểm Công giáo không loại trừ việc đào tạo giáo lý nhân dịp Thêm sức, nhưng nó mang hình thức của một sự chuẩn bị để lãnh nhận bí tích có hiệu quả. Tuy quan trọng dưới khía cạnh mục vụ, nhưng nó mang tính thứ yếu so với chính bí tích. Quan điểm Công giáo chú trọng đến giá trị bí tích khách thể của phép Thêm sức:
“Tuy dù ân huệ Thánh Thần đã được ban lúc rửa tội, nhưng một vài khía cạnh của hồng ân lễ Ngũ Tuần được diễn tả cách biểu tượng trong phụng vụ khai tâm Kitô giáo qua việc xức dầu chrisma và qua lời khẩn cầu đi theo việc đặt tay.”[61]
Các cử chỉ phụng vụ và lời khẩn cầu được xét riêng rẽ như là những yếu tố của nghi thức bí tích, và do đó, cách thức Thánh Thần tác động cũng khác biệt. Phải thú nhận rằng, khi đề cập đến “vài khía cạnh”, thần học Công giáo chưa đạt đến mức diễn tả chính xác tác động của Thánh Thần. Những khía cạnh được diễn tả trong văn kiện “quyền làm chứng tá và kiên vững trong những thử thách và biểu lộ công khai đặc tính là thành phần của Hội thánh” không phải là chuyện xa lạ đối với phái Phản kháng, nhưng nền tảng của chúng khác biệt trong hai quan điểm về phép Thêm sức. Người ta cũng có thể so sánh giữa việc tuyên xưng đức tin của một ứng sinh trong cộng đoàn giáo hội Phản kháng, và việc lặp lại các lời hứa rửa tội là thành phần của nghi thức Thêm sức bên Công giáo. Đôi bên nhìn nhận rằng có một sự tương đồng giữa phép Thêm sức và việc làm chứng đời sống Kitô hữu như là một hoa trái của đức tin trưởng thành. Thế nhưng sự khác biệt thì lớn hơn là sự tương đồng.
Phản kháng gán cho việc tuyên xưng đức tin một tâm quan trọng cốt yếu; đối với một số người, việc tuyên xưng đức tin chính là phép Thêm sức (Thêm sức như là xác nhận Phép Rửa). Trái lại, trong phụng của Giáo hội Công giáo, việc tuyên xưng đức tin (qua việc lặp lại các lời hứa khi lãnh Phép Rửa) chỉ là một yếu tố chuẩn bị diễn tả tương quan giữa một bí tích này với một bí tích khác. Hơn nữa, trong thực hành của phái Phản kháng, việc tuyên xưng đức xét như là “thêm sức” có thể lặp lại, nhưng đối với thực hành Công giáo, điều này không thể xảy ra trong việc cử hành bí tích. Một trong những văn kiện ghi nhận rằng sự so sánh giữa phép Thêm sức bên Công giáo và phép Thêm sức bên Phản kháng chỉ có thể thực hiện ở bình diện thực hành, chứ không ở bình diện thần học.[62] Tiếc thay, sự thỏa thuận về từ ngữ và sự giống nhau về nghi thức còn quá yếu để có thể mang lại những khai sáng thần học và những tương đồng về quan điểm.
Then chốt của cuộc đối thoại đạt kết nằm ở điều này: vị trí và ý nghĩa của phép Thêm sức trong bộ ba khai tâm Kitô giáo. Câu hỏi được đặt ra trong cuộc đối thoại đạt kết mang hai hình thái khác biệt tùy đối nhân. Đối với các Giáo hội Chính thống Đông phương, then chốt nằm ở sự liên kết nội tại giữa ba bí tích Khai tâm và thứ tự giữa các bí tích ấy. Đối với phái Phản kháng, vấn đề là: làm thế nào biện minh có tính bí tích của phép Thêm sức xét như một giai đoạn của cuộc khai tâm.
Chỗ đứng của phép Thêm sức trong tương quan với hai bí tích khác của việc khai tâm đã chiếm một điểm then chốt trong cuộc đối thoại đại kết với Đông phương. Cuộc đối thoại chưa mang lại những hoa trái chín muồi, tuy vậy người ta có thể rút ra vài kết luận quan trọng. Quan điểm của các Giáo hội Đông phương chỉ đặt vấn đề liên quan đến tác viên bí tích Thêm sức và khoảng cách thời gian giữa phép Rửa tội và bí tích Thêm sức; nhưng đó không phải là những khó khăn không thể vượt qua được. Cuộc tranh luận liên quan đến việc cải tổ nghi thức Thêm sức năm 1971 và những quyết định liên quan đến cử chỉ cốt yếu là một chuyện nội bộ của Giáo hội Công giáo, không có ảnh hưởng trực tiếp đến các cuộc thảo luận đại kết. Đứng trước sự lấp lửng thần học liên quan đến đặc trưng của ân sủng của bí tích Thêm sức, Huấn quyền đã chọn một con đường dung hòa nhiều yếu tố cấu thánh của cử chỉ bí tích theo truyền thống Latin. Sự kiện các giáo hội Đông phương duy trì phụng vụ cổ truyền chưa đương nhiên chứng minh cho sự bền vững của đạo lý. Việc bảo vệ “nguyên trạng” chỉ là một lối tiếp cận khác để giải quyết vấn đề. Phụng vụ là một lời kêu gọi suy tư thần học, đối với Tây phương cũng như Đông Phương, bằng cách khai thác những nét phong phú của gia sản phụng vụ của mình.
Thứ tự của ba bí tích Khai tâm Kitô giáo được coi như một điểm trọng yếu. Đối với Đông phương, không thể nào chấp nhận việc rước lễ lần đầu đi trước việc lãnh nhận bí tích của Thánh Thần. Lập trường này dựa trên truyền thống phụng vụ, được chấp nhận bên Đông cũng như bên Tây. Những cố gắng biện minh về phía Tây phương cho sự thay đổi thứ tự các bí tích cho thấy rằng những thí dụ này chỉ là thiểu số so với truyền thống đa số.[63] Để có thể tìm thấy giá trị thần học cho giả thiết đặt phép Thêm sức sau Thánh Thể, trước tiên cần phải nắm bắt chính xác cấu trúc nội tại của thứ tự cổ điển. Nếu không được như vậy, thì giả thiết ấy luôn đối diện với một sự bấp bênh thần học. Dù sao, như đã rõ, cần thú nhận rằng vẫn chưa có sự hiểu biết chính xác về bí tích Thêm sức.
Những nhận xét từ cuộc đối thoại đại kết với Đông phương cho thấy rằng không thể coi nhẹ vấn đề thứ tự ba bí tích Khai tâm. Quan điểm của Đông phương cho thấy rằng đây là một khó khăn nằm trong lãnh vực thần học. Dưới cái nhìn này, những vấn đề đặt ra chung quanh việc chuẩn bị lãnh bí tích Thêm sức được coi là thứ yếu. Từ đó, một đàng, sự thận trọng của Huấn quyền khi tiếp cận vấn đề quả là đúng, và đàng khác thứ tự các bí tích phải trở thành một đầu đề nghiên cứu cho các nhà thần học Công giáo. Cuộc đối thoại với Đông phương cũng giúp các nhà thần học hiểu rõ hơn tương quan giữa phép Thêm sức với Phép Rửa và Thánh Thể. Ngoài ra cũng cần xác định hơn vai trò của phép Thêm sức trong sự định hình căn tính người Kitô hữu và sự góp phần của phép Thêm sức vào việc tham gia của người Kitô hữu vào cộng đoàn Giáo hội.
Giữa quan điểm của Công giáo và quan điểm của các phái Phản kháng có một khoảng cách khá lớn và cuộc đối thoại giữa đôi bên chưa được phát triển lắm. Quả là đúng, “sự so sánh giữa phép Thêm sức của Công giáo và phép Thêm sức của Tin lành nằm ở bình diện thực hành chứ không thuộc bình diện thần học”,[64] nhưng điều này không ngăn cản thần học Công giáo tìm thấy một vài cảm hứng trong cuộc đối thoại với phái Cải cách. Sự kiện là nhóm Phản kháng đặt nặng việc huấn giáo đến nỗi lễ Thêm sức chỉ là một nghi thức kết thúc tiến trình huấn giáo, có thể đưa các nhà thần học Công giáo định nghĩa mối tương quan giữa việc huấn giáo với bí tích Thêm sức trong đường lối thực hành của Giáo hội. Cần phải phân biệt rõ rệt hai thực tại ấy và dành cho mỗi bên một tầm quan trọng riêng. Việc chuẩn bị lãnh nhận bí tích Thêm sức có thể tạo cơ hội cho một cuộc huấn giáo thâm sâu hơn. Dù sao, mối tương quan giữa việc huấn giáo và chính bí tích vẫn phải để tự do, theo nghĩa là việc cử hành bí tích không tuyệt đối bị lệ thuộc vào tiến trình huấn giáo. Công hiệu của bí tích Thêm sức không dựa trên sự huấn giáo, tuy rằng việc huấn giáo có thể góp phần vào việc lãnh nhận các công hiệu “với nhiều hoa trái”. Mặt khác, các hoa trái này không chỉ giới hạn vào chính lúc cử hành mà còn kéo dài ra suốt cuộc đời Kitô hữu. Chính vì thế sự huấn giáo, được hiểu là huấn giáo nhiệm tích (catechesis mystagogica), giữ vai trò quan trọng.
Việc tìm hiểu cuộc đối thoại đại kết với phái Phản kháng đưa chúng ta đến hai nhận xét. Cuộc Cải cách đã làm đảo lộn sâu xa ý nghĩa của phép Thêm sức qua việc phủ nhận tính bí tích của nó. Bất chấp sự đoạn tuyệt ấy, phái Phản kháng trong thực hành vẫn duy trì thứ tự cổ truyền về ba giai đoạn của cuộc khai tâm (tuy có lúc gián đoạn). Khuynh hướng gần đây trong Giáo hội Anh quốc muốn thay đổi thứ tự, chỉ là một khoản trừ. Đã rõ là thứ tự Rửa tội – Thêm sức- Thánh Thể là một vết tích của Giáo hội trước khi xảy ra cuộc ly khai. Có lẽ hiện tượng này đáng được chú ý và nghiên cứu thần học.
Nhận xét thư hai liên quan đến kinh nghiệm của Anh giáo. Cuộc khủng hoảng mục vụ của phép Thêm sức đã dẫn tới việc tách rời phép Thêm sức ra khỏi vấn đề tuổi của ứng sinh (trước đây gắn liền với tuổi trưởng thành). Sự liên kết giữa Phép Rửa và Phép Thêm sức, và do đó, sự hội nhập các thiếu nhi vào đời sống bí tích của Giáo hội, vừa giúp cho người lớn hiểu rõ hơn các bí tích Khai tâm, vừa giúp cho các thiếu nhi ý thức hơn về việc thuộc về Giáo hội. Xem ra việc dùng lễ Thêm sức như cơ hội huấn giáo đã không đương nhiên mang lại những giải đáp cho các vấn đề mục vụ. Cũng theo chiều hướng đó, nhiều giáo phận Công giáo đã chọn lựa trở về với thứ tự cổ truyền của việc khai tâm và cũng dựa trên những kinh nghiệm mục vụ tương tự.
[1] Sự tóm lược đạo lý dựa theo: Evdokimov, P., L’orthodoxie, 1959, tr. 277-287; Semenoff-Tian- Chansky, A., Catéchisme orthodoxe, 1966, tr. 64-66; Trembelas, tr. N., Dogmatique de l’Eglise orthodoxe catholique, 1968, chapitre IV, Le sacrement du chrême (confirmation), tr. 130-155; Popovitch, J., Philosophie orthodoxe de la vérité, 1977, Le mystère du saint Chrême, tr. 249-250; Minet, tr. et Lossky, A., Vocabulaire théologique orthodoxe, 1985, article “Saint chrême — chrismation”, tr. 172-173.
BÍ TÍCH THÊM SỨC TRONG CUỘC ĐỐI THOẠI ĐẠI KẾT
Thời sự Thần học - Số 104, tháng 05/2024, tr. 145-184
@ Benedikt Tomás Mohelník, O.P.
I. Đối thoại giữa Giáo hội Công giáo và Đông phương không Công giáo
A. Tóm tắt đạo lý của các giáo hội Chính thống
B. Những điểm gặp gỡ và khác biệt giữa Đông và Tây
C. Nghi thức Thêm sức dưới khía cạnh đại kết
II. Đối thoại giữa Giáo hội Công giáo và các Giáo hội Phản kháng
A. Tóm tắt đạo lý của nhóm Cải cách
B. Đi tìm những điểm chung giữa Công giáo và Phản kháng
Nguồn: Benedikt Tomás Mohelník, Gratia augmenti. Contributions au débat contemporain sur la confirmation, Academic Press, Fribourg 2005, tr.111-131.
Về từ ngữ: Chúng tôi tạm dùng từ “thêm sức” để dịch từ chrismatio – xức dầu chrisma – bên Đông phương).
I. Đối thoại đại kết giữa Giáo hội Công giáo và Đông phương không Công giáo
Trên nguyên tắc, các thành viên của cuộc đối thoại là những người thuộc về Giáo hội Công giáo và các Giáo hội Đông phương. Tuy nhiên, nên lưu ý là có những cộng đoàn Đông phương hợp nhất với Rôma: họ vẫn giữ nghi điển của mình với những hàm ngụ thần học của nó, bởi vì thần học không thể tách rời khỏi phụng vụ, và ngược lại. Ngoài ra cũng nên biết là phụng vụ của Giáo hội Công giáo không giới hạn vào nghi điểm Rôma. Sự chấp nhận các nghi điển khác nhau trong Giáo hội Công giáo là một yếu tố đặc biệt trong cuộc đối thoại giữa Giáo hội Công giáo với các Giáo hội Đông phương, khiến cho đôi bên cảm thấy gần gũi hơn.
A. Tóm tắt đạo lý của các Giáo hội Chính thống[1]
Chrismatio là một bí tích khác biệt với bí tích Rửa tội. Những tên gọi khác nhau của bí tích này cho thấy những khía cạnh khác nhau của nó, hoặc dấu hiệu bên ngoài hoặc những hiệu quả bên trong. Xét về dấu hiệu khả giác bên ngoài, bí tích được gọi là: đặt tay, chrisma, myron, dầu thánh, xức dầu. Xét về công hiệu bên trong, bí tích được gọi là: trao ban Thánh Thần, việc xức dầu của Đức Kitô, thêm sức. Các thuật ngữ tựa như “ấn tín” (signaculum) có thể áp dụng cho cả hai khía cạnh. Những danh xưng thông dụng “chrisma, myron, chrismatio” bắt nguồn từ chất thể của bí tích là dầu chrisma.
Bí tích Thêm sức được Chúa Kitô thiết lập, không phải một cách trực tiếp, nhưng cách gián tiếp qua các lời hứa, với các thánh Tông đồ, sẽ phái Thánh Thần đến. Ông Trembelas quy chiếu đặc biệt về các chương 14 và 16 Tin Mừng Gioan. Theo ông Popovitch, chính lễ Ngũ Tuần được kéo dài qua việc xức dầu của Thánh Thần, là một tác động không bao giờ chấm dứt trong Hội thánh. Lối hành sử và đạo lý của các Tông đồ củng cố ý định của Chúa Kitô. Các bản văn của sách Tông đồ Công vụ, các chương 8 (tông đồ Phêrô và Gioan ở Samari) và 19 (tông đồ Phaolô ở Ephêsô) mang ý nghĩa đặc biệt khi bàn đến việc thiết lập bí tích Thêm sức. Thư gửi Híp-ri 6,1-2, chứng tỏ sự phân biệt giữa bí tích Rửa tội và bí tích của Thánh Thần. “Đạo lý các thánh Tông đồ” được chứa đựng trong nhiều đoạn văn ở các thư thánh Phaolô.[2] Nhiều đoạn văn khác cũng được coi là cổ điển. Những đoạn văn sử dụng từ ngữ gần giống với bí tích : 2 Co 1,21-22[3] ; Ep 1,13-14[4] ; 1 Ga 2,20.27[5]. Tất cả những bản văn này bàn đến tác động nội tại của Thánh Thần, một sự xức dầu nội tại, được thực hiện qua việc xức dầu bên ngoài, một cử chỉ đi kèm hoặc thay thế cử chỉ đặt tay của các thánh Tông đồ. Việc xức dầu trên thân thể của những người đã được rửa tội gợi lên những việc xức dầu các thượng tế và các vua trong Cựu Ước, với chức năng là chuẩn bị cho việc xức dầy trong nghi thức bí tích Thêm sức.
Sách Tông đồ Công vụ 8,15 đề cập đến lời nguyện của các thánh Tông đồ sau khi đến Samaria. Khi nhắc đến đoạn này, ông Trembelas nhấn mạnh đến tầm quan trong kinh nguyện kèm theo bí tích chrisma. Lời nguyện này được dành riêng cho Giám mục khi thánh hiến dầu chrisma vào thứ Năm thánh. Việc đặt tay của Giám mục khi thánh hiến dầu chrisma giải thích lý do không có nghi thức đặt tay khi cử hành bí tích Thêm sức. Lời nguyện của Giám mục, khi biến đổi dầu myron một cách nào đó, có tầm quan trọng đặc biệt và có thể so sánh với lời khẩn nài epiclesis trong Thánh lễ. Thậm chí ông Evdokimov nói đến sự hiện diện thực sự của Thánh Thần ở trong dầu được thánh hiến.[6] Quan điểm này biện minh cho cử chỉ xức dầu trong việc trao ban Thánh Thần. “Cử chỉ xức dầu với việc dùng tay phải của tác viên để làm dấu thánh giá đồng thời cũng là đặt tay.”[7] Mặt khác, việc xức dầu có nguồn gốc Tông đồ, bởi vì chính các thánh Tông đồ đã du nhập cử chỉ xức dầu với dầu myron được thánh hiến. Ý kiến này xem ra được củng cố bởi những đọan Kinh Thánh đã trưng dẫn trên đây về đạo lý các thánh Tông đồ xem ra đã gợi lên việc sử dụng dầu chrisma. Quan điểm cho rằng lời nguyện của giám mục được đồng hóa với việc đặt tay đã mang lại một câu trả lời cho một vấn nạn khác, đó là tác viên của bí tích. Nếu nhiệm vụ của Giám mục, kế vị các thánh Tông đồ, được bảo đảm qua lời nguyện của ngài trên dầu chrisma, thì không cần thiết ngài phải xức dầu trên trán và các phần khác của thân thể người tín hữu. Một linh mục, cộng sự viên của giám mục và liên hệ chặt chẽ với ngài, cũng có thể xức dầu chrisma đã được giám mục thánh hiến.
Hiệu quả chính yếu của bí tích Thêm sức là việc trao ban các đặc sủng Thánh Linh. Bí tích Rửa tội là một sự tái sinh trong Thánh Thần; nhờ bí tích Thêm sức, người được rửa tội được củng cố và dẫn đến mức hoàn hảo. Để giải thích tương quan giữa tình trạng của người được rửa tội và người được xức dầu myron, ông Trembelas so sánh giữa tình trạng của thiếu nhi và người trưởng thành.[8] Một em bé mới sinh thì lành mạnh và có đủ các bộ phận cơ thể, nhưng không thể tự mình cử động và thi hành mọi hành động của một thơ nhi, chứ chưa nói đến các hành động của người lớn. Một cách tương tự như vậy, người mới được rửa tội đã có đủ các cơ cấu rồi, nhưng cần được củng cố bởi một ân sủng mới. Nhờ sự trao ban các ân huệ Thánh Thần, đương sự được tăng trưởng cho đến tình trạng con người hoàn hảo theo tuổi sung mãn của Đức Kitô. Theo ông Evdokimov, việc xức dầu chrisma thông ban sức mạnh và chuyển động, dynamis sức mạnh để hành động. Sức mạnh của Thánh Thần làm cho đương sự trở thành một người lính của Chúa Kitô, có khả năng chiến đấu chống lại sự dữ. Các đặc sủng mà bí tích Thêm sức mang lại là bảy nhân đức mà ngôn sứ Isaia nói đến ở 11,1-3. Nhờ những ân sủng này, người mới được rửa tội trở thành ngôn sứ, tư tế và vua, theo hình ảnh Đức Kitô. Theo Trembelas, người Kitô hữu nhận được đặc sủng ngôn sứ nhờ Thần Khí cao minh và thâm hiểu; phẩm giá vương đế giúp làm chủ các cảm xúc được ban bởi Thần Khí chỉ giáo và can đảm; sau cùng họ được thánh hiến làm tư tế bởi Thần Khí minh luận, sùng hiếu và kính sợ Thiên Chúa.
Ông Popovitch giải thích các hiệu quả của bí tích Thêm sức dựa trên việc xức dầu trên những phần khác nhau của thân thể.[9] Nhờ bí tích Thêm sức, người được rửa tội nhận được một tương quan mới, ấn tín của việc trở nên nghĩa tử, với Thiên Chúa Tam Vị, được thực hiện nhờ sự hiện diện của bản thân Thánh Thần.[10] Ông Olivier Clément nhận thấy nơi phép Thêm sức bí tích của chức tư tế vương giả. Nhờ việc xức dầu, các giáo dân là những người quản thủ hữu trách của Chân lý. Vì lý do ấy, với phép của Giám mục, các giáo dân có thể dạy thần học và giảng trong nhà thờ, và họ trở thành những đồng tác viên phụng vụ. Những người đã lãnh bí tích Thêm sức, sau khi đã chiến đấu nội tâm với tội lỗi và đầy tràn Thánh Thần, họ trở thành những chứng nhân của Chân lý, được ủy thác thi hành công tác tông đồ theo đặc sủng cá nhân.[11]
Quy chiếu về Thư thứ nhất của thánh Phêrô (2,5-9), ông Evdokimov coi chức tư tế vương giả như là hiệu quả chính yếu của bí tích Thêm sức. Bí tích Thêm sức là bí tích của chức tư tế phổ quát. Nhờ bí tích này, tất cả các tín hữu đều được đặt trong tư cách ngang nhau về chức tư tế.[12] Thánh Thần là động cơ của một linh đạo chung cho tất cả các Kitô hữu nhờ đó họ thực hiện phẩm giá của chức tư tế vương giả. Chức tư tế vương giả bao gồm ba phẩm giá: vương giả, tư tế và ngôn sứ. Phẩm giá vương giả hệ tại việc làm chủ hoàn toàn của tinh thần trên vật chất. Quyền năng của ân sủng làm biến đổi bản tính con người. Phẩm tính tư tế biến các tín hữu thành những người đồng tác viên phụng vụ (co-liturges), khiến cho toàn thể cuộc đời của người Kitô hữu trở thành tư tế: họ cử hành phụng vụ bằng đời sống mỗi ngày, trong lời nói và việc làm, bằng cách dâng hiến bản thân mình. Phẩm tính ngôn sứ khiến các tín hữu nhạy bén với kế hoạch của Thiên Chúa trong thế giới này, biết khám phá và loan báo ý định của Thiên Chúa. Người Kitô hữu, bằng đời sống đức tin, làm thay đổi hình ảnh thế giới chóng qua này bằng cách thâm nhập Vương quốc Thiên Chúa đang hiện diện.
Việc xức dầu nội tâm của Thánh Thần ghi vào linh hồn người tín hữu một ấn tích không thể xóa nhòa. Đó là một lý do vì sao không thể lặp lại việc xức dầu chrismatio. Chỉ duy những người từ lạc giáo đến với Giáo hội thì mới được xức dầu myron, bởi vì các lạc giáo không có dầu thánh chrisma.
Việc xức dầu chrisma diễn ra liền sau khi rửa tội. Hai bí tích gắn bó chặt chẽ với nhau và liên tiếp với nhau. “Mầu nhiệm Rửa tội và Mầu nhiệm Chrisma chẳng qua chỉ là một Mầu nhiệm kép.”[13] Do sự liên kết chặt chẽ giữa hai bí tích, cho nên vấn đề tuổi để lãnh bí tích không được đặt ra, ít là theo cách thức như bên Tây phương. Theo bản chất, không thể nào nghĩ đến việc hoãn lại bí tích thứ hai cho đến tuổi trưởng thành. Về mặt cử hành phụng vụ, hai bí tích gắn bó chặt chẽ với nhau đến nỗi khó phân biệt đến lúc nào việc chrismatio bắt đầu và kết thúc.[14] Sự tháp nhập vào Đức Kitô và Hội thánh được diễn ra cách liên tục đến nỗi trên thực tế, các giai đoạn của việc khai tâm Kitô giáo không thể nào tách rời nhau được (ngoại trừ trường hợp rửa tội lâm sàng). Sức mạnh và năng động được chuyển trao lập tức sau khi con người trở thành Kitô hữu qua việc rửa tội. Nhờ tác động trực tiếp của Thánh Thần, dầu myron cung cấp một năng lực kiện toàn việc trở nên đồng hình dạng với Đức Kitô.
Mặc dù bí tích Thêm sức cần thiết cho việc kiện toàn đời sống Kitô giáo, nhưng nó không tuyệt đối cần thiết để được cứu độ; nó giúp hoàn bị ơn cứu độ.
B. Những điểm gặp gỡ và khác biệt giữa Đông và Tây
Trong các cuộc đối thoại đại kết, những văn kiện về bí tích Thêm sức không nhiều. Sự tham dự công đồng Vaticanô II của các giám mục Đông phương Công giáo và các giám mục Đông phương Chính thống, tuy với danh nghĩa khác nhau, đã là một sự đóng góp quan trọng cho đôi bên được xích lại gần nhau. Sự tham gia của các ngài đã ảnh hưởng đến việc soạn thảo các văn kiện của công đồng. Sau công đồng, văn kiện “Đức tin, bí tích và sự hợp nhất của Giáo hội” giữ một vai trò quan trọng hàng đầu trong cuộc đối thoại. Văn kiện này được phê duyệt bởi Ủy ban quốc tế hỗn hợp đối thoại giữa Giáo hội Công giáo và Giáo hội Chính thống, trong phiên họp khoáng đại tại Bari từ ngày 9 đến 16 tháng 6 năm 1987.[15] Các văn kiện khác sẽ được lần lượt giới thiệu khi đi vào chi tiết.
Lập trường của Công giáo và Chính thống về bí tích Thêm sức dựa những khẳng định căn bản của đức tin, chẳng hạn như Thêm sức là một bí tích và có liên quan chặt chẽ với việc trao ban Thánh Thần, và về những tương quan của bí tích Thêm sức với bí tích Rửa tội và Thánh Thể.[16] Vấn đề sôi nổi trong các cuộc tranh luận là thứ tự giữa các bí tích của cuộc khai tâm Kitô giáo. Sự khác biệt trong việc cử hành phụng vụ giữa phương Tây và phương Đông đã là đầu mối cho các cuộc tranh luận. Bên Tây phương, tín hữu thường lãnh bí tích Thêm sức sau khi rước lễ lần đầu. Ngày nay, trong nội bộ của Giáo hội Công giáo, cũng có những khác biệt về suy tư thần học, phần nhiều là do những lý do mục vụ.
Thật ra, vấn đề thứ tự các bí tích Khai tâm (trong viễn ảnh đại kết) đã được nêu lên trong thời gian chuẩn bị công đồng Vaticanô II. Khi thảo luận về lược đồ bí tích Thêm sức[17], các thành viên của Ủy ban trung ương đã bận tâm với vấn đề tác viên bí tích, và vấn đề tuổi lãnh bí tích. Nhiều thành viên đồng ý xê dịch tuổi lên 12 hoặc 16. Những luận cứ đưa ra thuộc phạm vi mục vụ hơn là thuộc phạm vi thần học đúng nghĩa. Bí tích Thêm sức được coi như cơ hội để học giáo lý, mà mọi người đều nhận thấy sự cần thiết.
Bí tích Thêm sức được nhìn như là cơ hội để dạy giáo lý, là một điều khá khẩn trương không thể nào chối cãi. Trong những hoàn cảnh ấy, thượng phụ Maxime IV Saigh thuộc nghi điển Melkite đã lưu ý ủy ban trung ương rằng lược đồ đề nghị hoàn toàn bỏ qua đạo lý và thực hành của Giáo hội Đông phương. Bí tích Thêm sức như là một sự bổ túc không thể thiếu và không thể tách rời khỏi bí tích Rửa tội, và vì thế việc trao Mình Thánh Chúa trước khi thêm sức thì không phù hợp với truyền thống Giáo hội.[18] Trong số các nghị phụ công đồng, những nhận xét của thượng phụ Maxime IV đã có tiếng vang rộng lớn, và đã gây cho các vị ý thức hơn về những vấn đề thuộc truyền thống Đông phương.[19]
Sau công đồng, cuộc tranh luận tiếp tục trong khung cảnh đối thoại giữa Giáo hội Công giáo và các Giáo hội Chính thống. Tại phiên họp khoáng đại ở Bari từ ngày 9 đến 16 tháng 6 năm 1987, ủy ban hỗn hợp quốc tế về đối thoại thần học giữa Giáo hội Công giáo và Giáo hội Chính thống đã châu phê văn kiện “Đức tin, các bí tích và sự hợp nhất Giáo hội” (Foi, sacrements et unité de l’Eglise). Văn kiện này là kết quả của nhiều buổi làm việc từ năm 1980 và 1987.[20] Sau khi đã điểm qua những điểm cốt yếu liên quan đến đạo lý về bí tích Rửa tội mà đôi bên đồng ý (số 49 của văn kiện), văn kiện nói đến những điểm khác biệt. Liên quan đến bí tích Thêm sức, văn kiện nêu lên vấn đề thứ tự các bí tích Khai tâm, khi nhắc lại rằng những quy định kỷ luật của Giáo hội Công giáo vẫn duy trì thứ tự cổ truyền.[21] Chúng ta hãy xem xét những điểm này trong khung cảnh của đạo lý của Giáo hội Chính thống đã tóm lược trên đây.
Văn kiện đề ra một khuôn mẫu lý tưởng cho cả hai Giáo hội: một người dự tòng, sau khi đã dự một lớp huấn giáo chuyên biệt sẽ còn tiếp tục sau khi gia nhập Giáo hội, sẽ lãnh nhận trong một buổi cử hành duy nhất tất cả ba bí tích Khai tâm (số 40-46). Việc rửa tội cho các ấu nhi là điều đã gây ra nhiều thay đổi trong thực hành. Bên Đông phương, người ta duy trì sự thống nhất trong thời gian: kể cả các ấu nhi cũng lãnh ba bí tích trong cùng một buổi cử hành. Bên Tây phương muốn hoãn lại việc ban bí tích Thêm sức để duy trì sự tiếp xúc của tín hữu với Giám mục. Theo văn kiện, những sự thay đổi này không ảnh hưởng đến thần học về sự thống nhất trong toàn bộ tiến trình khai tâm Kitô giáo. Bí tích Rửa tội được liên kết nhờ tác động của Thánh Thần (số 47-48). Hoãn lại việc lãnh bí tích Thêm sức đến tuổi chín muồi hơn không thành vấn đề. Những khó khăn được đặt ra khi mà thứ tự cổ truyền giữa ba bí tích bị đảo lộn.
Những sự thay đổi trong việc cử hành phụng vụ tự nó là điều có thể được, nhưng phải duy trì nguyên tắc căn bản này: có một tương quan chặt chẽ giữa việc cử hành phụng vụ và đức tin chân chính. Văn kiện đã dành khá nhiều đoạn (số 5-36) để trình bày mối tương quan giữa phụng vụ và đức tin. Khi cử hành các bí tích, Hội thánh làm hiện diện mầu nhiệm cứu độ đang được cử hành. Xét về nội dung đức tin, Hội thánh tuyên xưng và diễn tả đức tin trong phụng vụ. Như thế, truyền thống phụng vụ là người giải thích chân chính của Mặc khải, và do đó là tiêu chuẩn tuyên xưng đức tin. Một vị trí trung tâm và nổi bật là Thánh Thể. Thánh Thể là việc công bố đức tin tuyệt vời nhất, và mọi thứ tuyên xưng đều bắt nguồn và quy chiều về đó. Tất cả các bí tích đều có một tương quan cơ bản với Thánh Thể. Sự hợp nhất căn bản của tất cả Hội thánh dựa trên cũng một đức tin và các bí tích như nhau không ngăn cản việc cử hành phụng vụ mặc lấy những hình thức khác nhau dựa theo tinh hoa của các nền văn hóa khác nhau. Văn kiện định nghĩa quy luật về sự tiến triển phụng vụ liên quan đến đức tin chân chính như sau: mọi phát triển phụng vụ trong một Hội thánh địa phương đều có thể được các cộng đoàn khác nhận thấy như là phù hợp với mầu nhiệm cứu độ mà họ đã nhận lãnh và cử hành (số 30).
Dựa trên nền tảng ấy, văn kiện tìm cách giải thích bản chất của sự khác biệt phụng vụ giữa hai Giáo hội. Tùy theo lời giải đáp cho câu hỏi đó mà việc nghiên cứu những khác biệt phụng vụ, bởi vì phụng vụ đương nhiên bao hàm những tuyên bố đạo lý. Để xét xem việc thực hành phụng vụ có phù hợp với Truyền thống Hội thánh, cần xác định xem những sự khác biệt diễn tả cùng một đạo lý và đức tin hay không, hay là những sự khác biệt trong phụng vụ sẽ gợi lên những xung khắc về đạo lý. Nếu người ta nhận thấy có những xung khắc đạo lý được diễn tả trong phụng vụ, thì những khác biệt trong phụng vụ có thể coi như là một ngăn trở đáng kể cho sự hợp nhất Giáo hội.
Cuối cùng, văn kiện không đưa ra một giải đáp dứt khoát và vấn đề vẫn còn để mở. Về phía chính thống, việc hoãn lại việc lãnh bí tích Thêm sức sau khi rước lễ lần đầu vì những lý do thuần túy mục vụ thì không đủ nền tảng. Tuy vẫn nhìn nhận sự cần thiết của việc huấn luyện giáo lý (các số 36 và 52), nhưng ủy ban cho rằng việc suy tư thuần túy thần học mới có thể mang lại những giải pháp sáng suốt. Mặc dù ủy ban chưa đạt đến việc xác định những công thức tương ứng với lập trường đạo lý của hai giáo hội, nhưng văn kiện đã vạch ra những hướng đi cho việc nghiên cứu thần học trong tương lai. Văn kiện nói rõ là cuộc tranh luận về các bí tích tập trung vào bí tích Thêm sức[22]. Ủy ban không nhấn mạnh đến truyền thống Đông phương theo đó bí tích Thêm sức được ban liền sau khi rửa tội, nhưng câu hỏi về thứ tự các bí tích Khai tâm Kitô giáo vẫn là hòn đá vấp phạm trong việc hợp nhất đạo lý giữa bên Đông và bên Tây.
Tuyên ngôn chung giữa Đức giáo hoàng Gioan Phaolô II và Thượng phụ Ignatius Zakka Ier Iwas thuộc Giáo hội Chính thống Syria[23] nhấn mạnh đến sự hợp nhất đức tin giữa hai giáo hội trong mầu nhiệm Nhập thể. Nhờ Lời và các bí tích, tất cả mọi người đều được mời gọi trở thành chi thể của Thân Thể Đức Kitô. Đời sống bí tích của Giáo hội tập trung quanh Thánh Thể. Thánh Thể là chóp đỉnh và sự hoàn tất của Giáo hội, vì Giáo hội được thể hiện và biểu lộc bản chất sâu xa nhất của mình. Nhờ bí tích Rửa tội và thêm sức, các chi thể của Đức Kitô được xức dầu bởi Thánh Thần, được tháp nhập vào Đức Kitô, và nhờ Thánh Thể, Giáo hội trở thành điều mà mình được kêu gọi do bí tích Rửa tội và Thêm sức.
Mặc dù tuyên ngôn không trực tiếp bàn đến thứ tự các bí tích Khai tâm, nhưng xét trong khung cảnh thần học của Đông phương về chrismatio, ta phải nói rằng sự sung mãn của đời sống Giáo hội nảy sinh từ Thánh Thể không thể đạt được nếu chưa lãnh nhận bí tích Thêm sức. Văn kiện đã dành chỗ quan trọng để bàn về vai trò của Thánh Thần trong hình thành hữu thể siêu nhiên của người Kitô hữu và của Giáo hội[24]. Văn kiện không mang lại yếu tố nào mới, nhưng khẳng định mạnh mẽ quan niệm cổ truyền của các Giáo hội Đông phương và Tây phương. Một lần nữa, vị trí của bí tích Thêm sức trong bộ ba bí tích Khai tâm Kitô giáo là một vấn đề trọng tâm giữa phía Công giáo và phí Đông phương không Công giáo.
C. Nghi thức Thêm sức dưới khía cạnh đại kết
1/ Vấn đề đại kết chung quanh nghi thức bí tích
Tông hiến Divinae consortium naturae của Đức thánh cha Phaolô VI không trực tiếp đề cập đến những vấn đề đại kết, nhưng cũng bàn đến cách ám tàng. Việc điểm qua vắn tắt lịch sử của bí tích bày tỏ mối quan tâm trong việc trình bày truyền thống phụng vụ và thần học ở bên Đông phương,[25] cũng như bên Tây phương.[26] Điều quan trọng nhất là việc chọn mô thức bí tích bắt nguồn từ phụng vụ byzantin. Theo cha Bernard Botte, thuyết trình viên của ủy ban đặc trách việc soạn thảo nghi thức mới, khi chấp nhận mô thức này, người ta muốn đánh dấu sự thống nhất giữa Đông và Tây phương.[27] Tác giả cho rằng việc xức dầu chrisma là một nghi thức không chỉ riêng của truyền thống Tây phương mà còn là truyền thống của tất cả các Giáo hội.
Ý muốn xích lại gần giữa việc cử hành bí tích Thêm sức bên Đông và bên Tây cũng như nêu bật căn tính của bí tích đã quá rõ ràng. Nhưng nhiều tác giá đã nêu vấn nạn liên quan đến sự chấp nhận ý định ấy, và cho thấy rất nhiều câu hỏi được đặt ra trong khung cảnh đại kết liên quan đến nghi thức Thêm sức.
Cha Louis Ligier đã nghiên cứu sâu xa và chi tiết về nghi thức Thêm sức[28] và phần lớn tập trung vào nghi thức mới. Cha phê bình tông hiến của ĐTC Phaolô VI là ít để ý đến nguồn gốc của bí tích này từ các thánh Tông đồ, cũng như sự thiếu nhất thống giữa phần Kinh Thánh và phần lịch sử với quyết định cuối cùng về nghi thức cốt yếu. Tác giả đã đối chiếu giữa tông hiến Sacramentum Ordinis của ĐTC Piô XII với tông hiến Divinæ consortium naturæ của ĐTC Phaolô VI. Tông hiến thứ nhất, khi định nghĩa việc đặt tay như là nghi thức riêng của bí tích Truyền Chức, đã rút ra kết luận trực tiếp từ những cuộc khảo sát Kinh Thánh và lịch sử; còn tông hiến chỉ dừng lại ở việc mô tả và ghi nhận rằng “việc đặt tay là khởi thủy của bí tích”.[29] Theo tác giả, phần lý luận lịch sử thiếu quân bình. Điều mà tông hiến gọi là “phần lớn” các Giáo hội Đông phương để củng cố việc xức dầu như là yếu tố cốt yếu, thực ra là đa số xét theo con số các tín hữu, và cụ thể là những người theo nghi điển byzantin.
Toàn bộ các Giáo hội Đông phương có nhiều nghi thức Thêm sức, chứ không chỉ giới hạn vào nghi điển byzantin. Hơn nữa, hiến chế đã không đếm xỉa đến việc Rôma đã yêu cầu các Giáo hội Đông phương hợp nhất với mình là tái du nhập việc đặt tay vào nghi thức. Cũng vậy, việc trình bày các văn kiện của Huấn quyền xem ra chủ ý nhắm tới việc xức dầu. Thật vậy, việc khảo sát các văn kiện được trưng dẫn, ngoại trừ công đồng Trentô, chứng tỏ rằng tất cả đều được phát biểu nhắm đến Đông phương, cách riêng là người Hy Lạp. Chiều hướng đó giải thích lý do vì sao các văn kiện ấy coi việc xức dầu mang tính cách bí tích. Các văn kiện này chỉ muốn nói đến tính cách đích thực của bí tích Thêm sức trong truyền thống phụng vụ Đông phương. Nhưng sự đối chiếu với những lối thực hành khác nhau không có nghĩa là Huấn quyền nghiêng về việc xức dầu và bỏ qua việc đặt tay của Giáo hội Rôma.[30] Ý định chủ chốt đằng sau các văn kiện của các công đồng này là nhấn mạnh đến đặc ân của các Giám mục được ban bí tích Thêm sức. Các văn kiện, không đích thị đề cập đến tương quan đến Đông phương thì chỉ nói đến việc đặt tay, chứ không đả động đến việc xức dầu.[31]
Một cuộc khảo sát sâu xa các bản văn phụng vụ Đông phương cho thấy rằng, trong tất cả các phụng vụ này, một lời nguyện đặc trưng,[32] với nhiều dị bản tùy theo nghi điển, mang tính cách bí tích. Kể cả người Hy Lạp, mặc dù đề cao việc xức dầu nhưng cũng duy trì kinh nguyện này tuy không coi như là đối chọi với việc xức dầu. Trong nghi điển byzantin, công thức ngắn đi kèm theo việc xức dầu (và được lấy lại trong công thức của nghi thức Rôma mới) đã dựa theo lời nguyện dài ấy.
Về việc đặt tay, cử chỉ này được thực hành trong nhiều nghi điển Đông phương (Nestôriô, Coptic, Êtiopia). Người Syria Chính thống ở Antiôkia mới tái khám phá gần đây. Các Giáo hội Đông phương hợp nhất với Rôma (Hy Lạp, Armeni, Syro Antiokia, Maronite) đều đưa việc đặt tay vào việc cử hành bí tích Thêm sức. Giá trị bí tích của việc đặt tay đã được thừa nhận bởi tất cả các Giáo hội nào sử dụng nó. Việc phân tích lời nguyện dài đã khiến tác giả đưa ra giả thuyết rằng kinh nguyện chúc lành được kèm theo cử chỉ đặt tay trong những nghi điển đã loại bỏ nó. Sự kiện là các từ ngữ “chúc lành” và “đặt tay” được coi như đồng nghĩa cho đến thời Trung cổ xem ra ủng hộ giải thuyết. Sự thay đổi nơi các người Hy Lạp được giải thích như là do ý muốn phân biệt bí tích Thêm sức, Thống Hối và Truyền Chức, (và có lẽ việc phong vương nữa).[33] Sau một cuộc tiến triển phức tạp, nghi thức Hy Lạp đã đi đến một quy định rõ rệt: mỗi bí tích có một nghi thức đặc thù. Đối với bí tích Thêm sức, nghi thức là xức dầu, chứ không có đặt tay nữa.[34]
Việc xức dầu chrisma, một yếu tố khác của nghi thức, đã được thực hành trong phần đông các nghi điển, ngoại trừ phái Nestôriô là chỉ làm dấu thánh giá trên trán chứ không xức dầu. Việc xức dầu chrisma được kèm theo một vài công thức dài hay ngắn. Cha Ligier kết luận rằng việc xức dầu chrismatio kèm theo công thức nằm trong cấu trúc của bí tích.
Một nhân tố khác đưa đến việc bỏ cử chỉ đặt tay bắt nguồn từ các thánh Tông đồ là sự khác biệt trong cách diễn tả sự trao ban Thánh Thần. Một vài Giáo hội Đông phương (tựa như Cêsarea Cappađôxia, Antiôkia, và một thời gian ở Constantinopolis) gán việc trao ban Thánh Thần với việc tuyên xưng đức tin hoặc dìm mình vào nước rửa tội. Nghi thức này cũng kèm theo việc đặt tay. Sự xê dịch việc trao ban Thánh Thần sau khi rửa tội đã đưa đến việc đặt tay trước khi rửa tội, đang khi nghi thức Thêm sức sau rửa tội kèm theo việc xức dầu. Do đó, việc đặt tay trở thành một nghi thức chuẩn bị và mất đi tầm quan trọng, rồi bị rơi vào quên lãng.
Dưới khía cạnh đại kết, tác giả chỉ trích sự chọn lựa của tông hiến Divinæ consortium naturæ. Trong quá khứ, nhiều Giáo hội đã trung thành với cử chỉ đặt tay có nguồn gốc tông đồ, và sự tiến triển của các Giáo hội khác là trừ lệ. Tác giả cũng phê bình sự thiếu sót về một phương pháp luận thần học cân xứng khi nghiên cứu các nghi thức Đông phương. Các Giáo hội này không chỉ thu gọn nghi thức xức dầu và công thức ngắn kèm theo. Công thức này dựa trên một kinh nguyện dài đi trước đó. Vì thế tác giả kết luận rằng: “Nếu ngày nay chúng ta có chủ ý vay mượn công thức xức dầu của Byzance, thì trước đó ta cần phải hiểu công thức ấy dựa trên kinh nguyện dài “Chúc tụng Ngài, lạy Chúa”.[35] Nhờ vậy chúng ta sẽ duy trì được giá trị bí tích của kinh nguyện tương đương “Deus omnipotens’’.[36]
Chúng ta không thể phủ nhận công trình nghiên cứu của cha Louis Ligier đã nêu bật tính cách phức tạp của nghi thức Thêm sức qua việc mang lại nhiều yếu tố thú vị và quan trọng. Tuy nhiên, chúng tôi xin mạn phép đưa ra vài phê bình. Trước hết, xem ra tác giả đã áp dụng vào việc phân tích các nghi thức Đông phương một quan niệm Tây phương, tìm cách phân biệt nghi thức cốt yếu và các nghi thức khác. Đó là một cái nhìn xa lạ đối với Đông phương, bởi vì họ có cái nhìn phức tạp và rộng rãi hơn. Dưới viễn tượng ấy, tuy tông hiến đã chọn lựa việc xức dầu kèm theo công thức vắn tắt như là nghi thức cốt yếu của Giáo hội Latinh, nhưng không loại trừ kinh nguyện “Omnipotens Deus” và việc đặt tay. Kế đó, để giải thích ý nghĩa của bí tích Thêm sức, thần học Chính thống không chỉ nhắm đến việc cử hành bí tích Thêm sức cách đặc thù nhưng lồng nó trong toàn thể việc thánh hiến dầu chrisma do Giám mục cử hành mỗi năm một lần. Bên Chính thống, người ta không tách rời ý nghĩa của việc xức dầu khỏi việc thánh hiến dầu “myron”. Điều này (gần giống như quan điểm bên Tây phương), đã không được cha Ligier đả động đến.
Ngoài ra, việc nghiên cứu các tài liệu của Huấn quyền Rôma về bí tích Thêm sức có lẽ cần được bổ túc với việc nhận xét về lịch sử nghi thức Latinh về việc Thêm sức. Khi chú giải nghi thức 1971, chúng tôi đã nhắc đến tiến trình đồng hóa việc đặt tay với việc xức dầu. Sự kiện này cho thấy rằng từ lâu thần học và phụng vụ Tây phương đã cân nhắc giữa hai cách thức diễn tả việc trao ban Thánh Thần trong bí tích Thêm sức. Huấn quyền được đặt trước một vấn đề chưa được chín muồi. Trong dòng lịch sử, phụng vụ Tây phương tương đối ổn định, bằng cách duy trì cả việc đặt tay lẫn việc xức dầu. Bên Đông phương, sự tiến triển khá phức tạp như cha Ligier đã chứng tỏ. Đứng trước tình trạng như vậy, thử hỏi Huấn quyền có quyền đơn phương quyết định hay không? Theo chúng tôi nghĩa, tông hiến đã chọn lựa con đường quân bình, chứ không lập lờ, theo như vài nhà phe bình. Nghi thức hiện hành cố gắng dung hòa tất cả những yếu tố cấu thành bí tích theo truyền thống phụng vụ Latin, bằng cách vạch ra các yếu tố cốt yếu. Dưới khía cạnh đại kết, giải pháp này hẳn là có lợi thế hơn.
2/ Thứ tự các bí tích Khai tâm Kitô giáo
Trong cuộc đối thoại đại kết giữa Công giáo và Chính thống, thứ tự các bí tích Khai tâm Kitô giáo chiếm một chỗ quan trọng. Thần học và thực hành của các Giáo hội Đông phương không chấp nhận việc thay đổi thứ tự cổ truyền. Mặt khác, thần học Công giáo chưa đưa ra những luận cứ thần học biện minh cho một sự thay đổi bao hàm nhiều hệ quả thần học đáng kể. Vấn đề đảo ngược thứ tự các bí tích Thêm sức và Thánh Thể trong bộ ba các bí tích Khai tâm chưa được chín muồi để có thể giải quyết trên bình diện kỷ luật bí tích. Việc dành cho các Hội đồng Giám mục quyết định tuổi lãnh bí tích là một cánh cửa mở để tìm kiếm và lượng định những con đường chưa đụng đến. Việc khảo sát các kinh nghiệm mục vụ và suy tư thần học sẽ giúp soi sáng sự phân định những yếu tố có thể du nhập như quy chuẩn trong đời sống bí tích của Giáo hội. Các Giáo hội Đông phương (Công giáo hay không Công giáo) giữ một vai trò điều chỉnh. Dưới phương diện đại kết, lập trường của tông hiến Divinæ consortium naturæ và nghi thức kèm theo xem ra quân bình và khôn ngoan. Một đàng nó tôn trọng yêu sách của cuộc đối thoại đại kết; đàng khác, nó không loại trừ một sự tiến triển phù hợp với Truyền thống.
II. Đối thoại giữa Giáo hội Công giáo và các Giáo hội Phản kháng
A. Tóm tắt đạo lý của nhóm Cải cách[37]
Vào lúc bắt đầu giảng dạy, ông Martin Luther nhìn nhận phép Thêm sức như là bí tích. Nhưng kể từ khi biên soạn cuốn “Luận về cuộc lưu đày Babylon của Giáo hội”, soạn năm 1520, ông không coi Thêm sức như là một bí tích của Giáo hội, mà chỉ là một tập tục của Giáo hội hoặc như một nghi lễ bí tích không mang lại ơn cứu độ. Đó là một sự thánh hiến dựa trên lời cầu nguyện và đức tin khách thể. Tuy vậy, ông vẫn duy trì nghi thức đặt tay.[38] Trong những tác phẩm viết sau đó, ông định nghĩa lại bản chất của lễ Thêm sức. Qua nghi thức này, sau khi trải qua một cuộc trắc nghiệm, tính cách chân chính của đức tin được xác nhận. Lễ Thêm sức, có thể diễn ra dưới hình thức một cuộc trắc nghiệm phải trải qua ít là một lần trong đời, cũng mang ý nghĩa như là một lễ nghi thâu nhận vào Thánh Thể. Vì thế, thần học về Thêm sức của Luther đã xê dịch ý nghĩa từ bí tích sang một lễ nghi, từ hiệu quả bí tích sang phương tiện huấn giáo, từ tương quan chặt chẽ với phép Rửa tội sang việc chuẩn bị rước lễ lần đầu. Một đồ đệ nhiệt thành của ông Luther là Martin Bucer đã mặc cho tư tưởng của thầy mình một hình thức phụng vụ. Chính nhờ ông mà lễ Thêm sức còn được duy trì trong nhóm Phản kháng.
Trên bình diện thần học, ông Bucer móc nối lại lễ Thêm sức với bí tích Rửa tội, và coi như là một sự bổ túc cần thiết cho phép Rửa tội các ấu nhi. Theo ông, lễ Thêm sức mang một khía cạnh chủ thể (đến tuổi khôn, thiếu nhi đích thân tuyên xưng đức tin của mình) và một khía cạnh khách thể (mục sư đặt tay, cùng với lời cầu nguyện của cộng đồng, củng cố và đóng ấn hồng ân và giao ước của phép Rửa tội). Ông Bucer coi lễ Thêm sức như một lễ nghi bí tích tuy không đạt đến tầm mức các bí tích lớn (Rửa tội và Thánh Thể), nhưng nó quan trọng hơn một việc chúc lành. Lời nguyện mà mục sư đọc lúc đặt tay, cầu khẩn ân huệ Thánh Thần, sức mạnh và sự kiên trì của Ngài ngõ hầu ứng sinh được kiên vững và trung tín với đức tin. Theo ông Bucer, lễ Thêm sức duy trì tính cách chuẩn bị cho Thánh Thể. Tuy rằng ông Bucer đã mang lại cho lễ Thêm sức một cấu trúc bí tích, nhưng ông cho nó mang tính cách huấn giáo. Lễ Thêm sức vừa là một điểm kết thúc việc huấn luyện tôn giáo vừa là một bước chuẩn bị tiến tới bàn tiệc Thánh Thể. Theo quan niệm của Bucer và trào lưu duy lý, chính Thiên Chúa xác nhận và củng cố người được rửa tội. Họ nhấn mạnh khía cạnh khách thể của lễ Thêm sức. Các ý kiến của các nhà thần học phản kháng và những thực hành khác nhau giữa các cộng đoàn tạo ra nhiều lập trường đối nghịch, từ chỗ thực hành thông thường đến chỗ tẩy chay lễ Thêm sức.
Phong trào mộ đạo (piétisme) ở thế kỷ XVII đã gợi lại mối quan tâm đối với lễ Thêm sức. Phản ứng lại quan niệm về đức tin duy lý và răn đời, phong trào này nhấn mạnh đến một cảm nghiệm tôn giáo cá nhân và một việc tuyên xưng đức tin sống động. Hiểu như vậy, lễ Thêm sức bao hàm việc canh tân huấn giáo, mà mục tiêu là huấn luyện các thiếu nhi được rửa tội từ hồi nhỏ, tiến đến một cuộc hoán cải cá nhân và một cảm nghiệm thiêng liêng. Các ứng sinh Thêm sức xác nhận việc tuyên xưng đức tin mà người đỡ đầu đã làm thay vào lúc rửa tội. Lễ Thêm sức được coi như một thứ “chứng chỉ theo học giáo lý”. Theo quan niệm của phong trào mộ đạo, điểm nhấn nằm ở hành vi chủ thể của người đã được rửa tội: chính đương sự xác nhận hoặc củng cố phép Rửa tội của mình. Trong buổi lễ Thêm sức, cộng đoàn tụ họp để cầu nguyện cho các thiếu nhi ngõ hầu họ được chấp nhận vào Bữa Tiệc Thánh. Đồng thời lễ Thêm sức cũng là bước tiến đến chỗ lãnh trách nhiệm trong Giáo hội. Nguy cơ của quan niệm này là tính cách hình thức, bởi vì đối với những người chưa cảm nhận được sự hiện diện của Thánh Thần, thì lễ Thêm sức chỉ là một lễ nghi bề ngoài. Trong số các khía cạnh khác nhau của việc Thêm sức, người ta nêu bật cảm nghiệm cá nhân. Lễ Thêm sức mặc lấy một tầm quan trọng mới đến độ hạ thấp phép Rửa tội, bị coi như chưa hoàn tất nếu thiếu lễ Thêm sức.
Sự tiến triển trong thế kỷ XIX và XX được đánh dấu bởi sự chuyển dịch ý nghĩa của lễ Thêm sức. Việc huấn giáo làm nêu bật khía cạnh hiểu biết khách quan của đức tin và sự trưởng thành luân lý của đời sống Kitô hữu. Lễ Thêm sức trở thành một nghi thức chuyển tiếp từ tuổi thiếu nhi sang tuổi trưởng thành và một chứng chỉ kết thúc việc học hỏi. Những khuynh hướng này dẫn lễ Thêm sức đến một sự tục hóa trầm trọng. Lễ Thêm sức được hiểu như một nghi thức trọng thể của việc cam kết cá nhân trong Giáo hội và một nghi thức chuẩn bị tiến đến Tiệc Thánh. Trong việc chuẩn nhận có ý thức về sự thuộc về Đức Kitô và Giáo hội, người ta đặt nặng khía cạnh xã hội học; còn mối tương quan với Thánh Thần hầu như bị lãng quên.
Quan điểm của ông Jean Calvin không khác ông Luther bao nhiêu. Đối với ông Calvin, phép Thêm sức không phải là bí tích bởi vì không dựa trên một lời hứa hiển minh nào của Chúa Kitô. Việc đặt tay của các thánh Tông đồ chỉ là một thực hành hạn chế trong thời gian, một “bí tích tạm thời” không thông ban ân huệ Thánh Thần, mà chỉ là những biểu hiện đặc sủng của Thánh Linh. Việc đặt tay, mà ông Calvin mong được phục hồi, là một lời nguyện để kết thúc việc huấn giáo của các thiếu nhi. Trong các cộng đoàn Cải cách theo Calvin, việc tái lập lễ Thêm sức chỉ có hiệu lực từ thế kỷ XVIII. Người ta chú trọng đến khía cạnh chủ thể của ứng sinh. Đây là một sự xác nhận đức tin về phía người đã được rửa tội, và đặc tính xã hội của lễ nghi được nhấn mạnh còn khía cạnh cá nhân lại bị coi nhẹ. Dù sao, việc giải thích ý nghĩa của lễ Thêm sức không đồng nhất nơi các cộng đoàn Cải cách của Calvin. Có người coi như là nghi thức kết thúc việc huấn giáo, có người cho là một hành động phụng vụ của cộng đoàn, hoặc như là một “hành vi bí tích”. Theo Công nghị quốc gia lần thứ 46 của Giáo hội Cải cách nước Pháp,[39] lễ Thêm sức là một hành vi phụng tự gắn liền với phép Rửa tội. Đó là cơ hội để người dự tòng công khai tuyên xưng đức tin và là điều kiện để tiến tới Tiệc Thánh Cène. Đối với cộng đoàn, lễ Thêm sức là cơ hội để cầu nguyện cho các dự tòng và ký thác họ cho tác động của Thánh Thần. Cử chỉ đặt tay của mục sư diễn tả một hình thức cầu nguyện.
Đối với Karl Barth[40], lễ Thêm sức được gắn liền với tập tục rửa tội cho các ấu nhi. Mối tương quan giữa phép Rửa tội và việc tuyên xưng đức tin, là một yếu tố rất quan trọng đối với thần học rửa tội theo Luther, trở thành khó hiểu đối với thần học của nhóm Cải cách (Calvin). Jean-Jacques von Allmen[41] phản đối việc cử hành lễ Thêm sức. Lễ Thêm sức cho thấy sự suy sụp của phép Rửa tội. Vào lúc đầu, phép Rửa tội bao gồm ba giai đoạn: rửa trong nước, rửa trong Thánh Thần và việc tuyên xưng của người lãnh Phép Rửa. Phép Thêm sức gây ra sự suy sụp của hai yếu tố cuối cùng, hoặc ít là của yếu tố thứ ba. Allmen đi tới kết luận triệt để là yêu cầu dẹp lễ Thêm sức bởi vì nó một thực hành của Giáo hội mà không có nền tảng Kinh Thánh. Nếu muốn duy trì lễ Thêm sức đã đánh dấu sự kết thúc thời kỳ dự tòng, nghĩa là giai đoạn mà các thiếu nhi đã được rửa tội đi dự lớp giáo lý, và để được nhận vào Tiệc Thánh, cần phải cho nó một ý nghĩa khác mà không làm tổn hại đến Phép Rửa. Sau cùng, ông rút gọn lễ Thêm sức vào canh tân việc tuyên xưng, là yếu tố duy nhất (trong số ba yếu tố của phép rửa dù không ngang hàng với nhau) có thể và cần phải canh tân. Việc “thêm sức” (xác nhận) hằng năm vào dịp phụng vụ lễ Phục sinh không có nguy cơ cạnh tranh với Phép Rửa. Như vậy, nó đáp ứng với yêu sách kết thúc long trọng giai đoạn huấn giáo và cho phép dự Tiệc Thánh. Ngoài ra, việc lặp lại lễ Thêm sức không phương hại đến Phép Rửa là điều chỉ diễn ra một lần. Thật vậy, trong phụng vụ của phái Phản kháng, phép Thêm sức không phải là điều bó buộc để tiến đến Bàn Tiệc Thánh trong trường hợp rửa tội cho người lớn.
Lập trường của Giáo hội Anh quốc đối với bí tích Thêm sức có nhiều mập mờ. Vào lúc đầu, quan điểm của họ (nhằm chống lại Giáo hội Công giáo) là không coi việc Thêm sức như là bí tích. Bản tuyên xưng 39 tín điều năm 1563 cũng như trường phái Caroline divines dưới thời vua Charles II (1660-1685) đã gạt bỏ phép Thêm sức ra khỏi số các bí tích của Tin Mừng. Phép Thêm sức cũng chẳng được coi như một phụ tích. Thế nhưng, nhiều người có thế giá (Giám mục và thần học gia) vẫn nhìn nhận một giá trị khách thể của nghi lễ Thêm sức, vì nó mang lại ân sủng tức là các ân huệ Thánh Thần. Hiệu năng không gắn với nghi thức Thêm sức (bởi vì không do Đức Kitô thiết lập) nhưng gắn với lời cầu nguyện kèm theo cử chỉ đặt tay. Thần học Anh giáo cho rằng lễ Thêm sức bắt nguồn từ các thánh Tông đồ, bằng việc trưng dẫn chương 8 của sách Tông đồ Công vụ, và chấp nhận tất cả truyền thống thần học kế tiếp. Việc cử hành phụng vụ cũng duy trì một sự liên tục nào đó. Các sách phụng vụ chứa đựng nghi thức Thêm sức, lúc đầu gợi hứng từ các sách nghi thức thời tiền Trung cổ, sau đó chịu ảnh hưởng bởi thần học và thực hành của phái Phản kháng. Phụng vụ còn duy trì vài yếu tố đã có trước khi ly khai, chẳng hạn như vai trò của Giám mục chủ tọa nghi lễ hoặc một vài lời nguyện, nhưng nói chung ý nghĩa thần học chịu ảnh hưởng của phái Phản kháng.
Trên bình diện nghi thức, việc đặt tay kèm theo lời nguyện giữ vị trí trung tâm. Trên bình diện thần học, lễ Thêm sức chủ yếu gắn liền với việc huấn giáo, xét như là sự kết thúc của nó. Lễ Thêm sức được hiểu như là một sự xác nhận cá nhân của phép Rửa tội qua việc tuyên xưng đức tin. Trong lễ Thêm sức, thiếu diễn tả sự dấn thân cho Giáo hội. Dưới khía cạnh nghi thức, việc đặt tay kèm theo một lời nguyện giữ địa vị trọng tâm. Nói chung, lễ Thêm sức là điều kiện cần thiết để được rước Thánh Thể lần đầu tiếp theo buổi cử hành. Khác với phái Phản kháng, các người dự tòng trải qua đồng thời ba chặng khai tâm trong một buổi cử hành phức tạp. Quả vậy, Anh giáo luôn giữ thứ tự cổ truyền của ba cấp độ khai tâm.
Cuộc tranh luận về bản chất của lễ Thêm sức nổi lên vào cuối thể kỷ XIX và cho đến nay chưa đạt được kết quả được mọi người chấp nhận.[42] Tập tục cổ truyền theo thứ tự Rửa tội – Thêm sức – Thánh Thể đã bị các giám mục Anh giáo xét lại tại hội nghị Lambeth năm 1968. Lý do là sự khủng hoảng của mô hình mục vụ coi lễ Thêm sức như là nghi thức chấp nhận vào bí tích Thánh Thể và nghi thức chuyển tiếp sang tuổi trưởng thành. Xét rằng duy Phép rửa ban cấp quyền lãnh Thánh Thể đưa đến việc loại bỏ sự cần thiết của lễ Thêm sức như là cần thiết để được rước lễ. Việc ấn định tuổi trưởng thành để lãnh phép Thêm sức và trước khi rước lễ bị coi như là ngăn trở cho việc tới gần Thánh Thể. Các thiếu nhi được lãnh Thánh Thể giống như những người trưởng thành và các kinh nghiệm đã ủng hộ việc thực hành này. Việc suy tư thần học nhấn mạnh đến tương quan giữa phép Rửa tội và Thánh Thể. Hậu quả là lễ Thêm sức mất đi tầm quan trọng của nó. Việc cử hành lễ Thêm sức hoặc là chuyển sang sau khi rước lễ lần đầu (như vậy là lật ngược thứ tự cổ truyền) hoặc được cử hành liền sau Phép Rửa. Trong phụng vụ canh tân của Anh giáo, người mới được lãnh phép Rửa cũng được lãnh phép Thêm sức và Thánh Thể, không cần quan tâm đến tuổi tác.[43]
B. Đi tìm những điểm chung giữa Công giáo và Phản kháng
Nhiều văn kiện đã được đôi bên phê duyệt như là hoa trái của ước muốn xích lại gần giữa Giáo hội Công giáo và những cộng đoàn phát sinh từ cuộc cải cách:
- Năm 1972, ủy ban đối thoại giữa các nhóm Baptist Hoa kỳ và Công giáo đã công bố một tường trình tạm thời về kinh nghiệm bốn năm đối thoại. Trong số những đề tài cần đào sâu, có bí tích Thêm sức.[44]
- Từ năm 1937, nhóm Dombes (bên Pháp) đã làm việc để người Công giáo và Phản kháng xích lại gần nhau. Năm 1979, sau hai năm làm việc trên bản văn, nhóm đã công bố văn kiện kết thúc mang tựa đề Thánh Linh, Hội thánh và các bí tích, trong đó các tác giả nêu lên vấn đề Thêm sức trong khung cảnh rộng lớn hơn về con số các bí tích.[45]
- Năm 1982, Ủy ban Đức tin và Hiến chế của Hội đồng đại kết đã trình bày văn kiện Phép rửa, Thánh Thể và Tác vụ, kết quả của hơn 50 năm làm việc. Hội nghị đầu tiên của Đức tin và Hiến chế diễn ra tại Lausanne năm 1927. Việc soạn thảo văn kiện được thực hiện vào những năm 1974 và 1982. Một đoạn văn mang tựa đề Phép rửa – Thêm sức đã đề cập đến vấn đề phép Thêm sức.[46] Văn kiện Lima thật là quan trọng bởi vì kêu gọi thẩm quyền cao cấp nhất của mỗi Giáo hội hãy phản hồi. Giáo hội Công giáo đưa ra câu trả lời ngày 21-7-1987. Bản văn được soạn thảo bởi Văn phòng Hợp nhất các Kitô hữu với sự cộng tác của Bộ Giáo lý Đức tin.[47] Người ta đọc thấy một đoạn văn phân tích những câu hỏi liên quan đến phép Thêm sức.
- Năm 1976, Hội đồng giám mục nước Đức và Ban Điều hành của giáo hội Luther bên Đức đã thiết lập một nhóm làm việc để nghiên cứu việc đối thoại thần học liên quan đến đề tài sự hiệp thông Giáo hội về lời và các bí tích. Nhóm đã trình bày kết quả làm việc trong một văn kiện năm 1984. So với chiều dài của bản văn, chỉ có vài đoạn ngắn được dành cho phép Thêm sức.[48]
- Cùng năm ấy, Ủy ban hỗn hợp Công giáo và Luther đã công bố kết quả của những buổi làm việc trong một văn kiện mang tựa đề Sự hợp nhất trước mắt chúng ta. Một đoạn được dành cho phép Thêm sức, giữa các bí tích khác, trong chương bàn về sự thỏa thuận việc giải thích và cử hành các bí tích.[49]
Do sự gần gũi của đề tài, cuộc đối thoại đại kết giữa Giáo hội Chính thống và các Giáo hội Phản kháng có thể cung cấp vài dữ kiện bổ túc:
- Bản tuyên ngôn chung giữa Giáo hội Chính thống và Giáo hội Anh quốc ở Hoa kỳ về việc thực hành và thần học về sự Khai tâm Kitô giáo, được phê chuẩn năm 1983 ở New York,[50] có thể kể vào số những văn kiện ấy.
- Trong khóa họp khoáng đại ở Amersfoort, Hà Lan, từ ngày 30-9 đến 5-10 năm 1985, Ủy ban thần học hỗn hợp của Giáo hội Chính thống Calđê và Cộng đoàn những người “Cựu Công giáo” đã soạn thảo một tuyên ngôn chung về đạo lý bí tích, cánh chung luận và sư hiệp thông Giáo hội.[51]
Cuộc đối thoại đại kết giữa Công giáo và Anh giáo được khai mở năm 1966 nhờ cuộc gặp gỡ giữa ĐTC Phaolô VI và Đức cha Michael Ramsey - TGM Cantorbéry. Những cuộc tranh luận của Ủy ban quốc tế Anh giáo – Công giáo (ARCIC) nhắm đến sự hợp nhất về đức tin và đời sống bí tích. Từ năm 1969 đến nay, nhiều văn kiện đã được công bố. Những đề tài thần học lớn thường được nhắc đến trong các văn kiện: đạo lý về Thánh Thể, vấn đề tác vụ, chức thánh và quyền bính trong Giáo hội. Cho đến nay, phép Thêm sức chưa thấy được ghi trong lịch thảo luận.[52] Rõ ràng là đôi bên chưa thỏa thuận với nhau về phép Thêm sức, nhưng chưa được coi là quan trọng so với các đề tài vừa nói.
Hẳn nhiên cuộc đối thoại đại kết về các bí tích đã tiến bộ trong những năm gần đây. Mặc dù những nỗ lực của đôi bên và những bản thỏa hiệp đã đạt được, nhưng những khác biệt liên quan đến các bí tích vẫn còn nhiều. Việc nhìn nhận tính bí tích của bản thân Đức Giêsu Kitô - Lời nhập thể, và của Hội Thánh xét như là Thân Thể của Người nói chung, không đặt ra nhiều khó khăn. Nhưng việc áp dụng khái niệm bí tích cho các nghi thức cụ thể của Giáo hội là một khó khăn lớn về đại kết. Phản hồi của Văn phòng hợp nhất các Kitô hữu đối với văn kiện BEM đã cho thấy rằng khái niệm bí tích (và tính bí tích) là một trong những điểm gây ra nhiều khó khăn và khác biệt, và bị chỉ trích là tuy các bản văn đã được soạn thảo công phu nhưng lại thiếu một khái niệm rõ ràng về bí tích. Vì thế, trong việc xác định số các bí tích theo nghĩa chặt, (đây là một điều then chốt của phép Thêm sức trong cuộc đối thoại đại kết), người ta gặp phải sự bế tắc.[53] Ngoài ra, vấn đề khái niệm về tính bí tích gắn liền với quan niệm về Giáo hội, từ đó cần phải nghiên cứu nhiều để tiến tới một sự thỏa thuận.[54]
Không lạ gì mà trong các văn kiện đã liệt kê trên đây, phép Thêm sức chỉ là một đề tài bên rìa, chưa được để ý trong cuộc đối thoại giữa Công giáo và Phản kháng.[55] Các ủy ban và các nhóm làm việc vẫn đang còn ở bước đầu.
Sự khác biệt then chốt giữa lập trường của Công giáo và các phái Cải cách nằm ở giá trị của phép Thêm sức. Các văn kiện được soạn thảo chung chỉ biết ghi nhận điều ấy. Công giáo coi phép Thêm sức là một trong các bí tích Khai tâm Kitô giáo, đang khi Cải cách coi phép Thêm sức như là một sự chúc lành trọng thể hoặc một nghi lễ bổ túc cho Phép Rửa, như đã thấy trong tóm lược đạo lý của nhóm Phản kháng. Cho đến này, các văn kiện đối thoại đại kết chưa có cuộc nghiên cứu sâu xa về phép Thêm sức như là bí tích. Thế nhưng, việc nhìn nhận phép Thêm sức như bí tích là một sự tiến triển quy chuẩn trong đức tin của Hội thánh.[56] Giáo hội Anh quốc[57] hoặc “Cựu Công giáo”[58] khẳng định rằng phép Thêm sức là một bí tích, dựa trên truyền thống thần học và thực hành của các giáo phụ, nhưng liệu họ có hiểu ý nghĩa của bí tích giống như bên Công giáo hay không? Đôi bên đồng ý rằng khái niệm bí tích được hiểu cách loại suy về các nghi thức khác nhau của Giáo hội, cũng như có một hệ trật giữa các bí tích; nhưng điều này không giúp giải quyết thỏa đáng về sự khác biệt giữa đôi bên.[59] Đối với phái Phản kháng, phép Thêm sức chỉ là một thực hành phụng vụ phi-bí-tích, một sự chúc lành trọng thể.
Dù sao, các văn kiện cũng nêu lên vài nét đồng nhất. “Đối với hai Giáo hội, lời hứa ban các ân huệ Thánh Linh là điểm trọng tâm.”[60] Phái Phản kháng coi phép Thêm sức như là một lễ nghi long trọng kết thúc việc đào tạo giáo lý. Phép Thêm sức được đặt ở hạng nhì so với việc huấn giáo là điều đứng hàng đầu. Đối với những người được rửa tội khi còn bé, việc tuyên xưng đức tin cá nhân, được đào sâu và cá vị hóa nhờ việc huấn giáo, được thực hiện dưới ảnh hưởng của Thánh Thần, là Đấng đã được ban đầy đủ vào lúc rửa tội, tùy theo sự chuẩn bị chủ thể của ứng sinh. Ứng sinh và cộng đoàn, cùng với họ và cho họ, cầu nguyện ngõ hầu biểu lộ trong phép Thêm sức lòng gắn bó với Đức Kitô và sự thuộc về cộng đoàn Giáo hội được cương quyết theo đuổi con đường ấy suốt đời. Như vậy lễ Thêm sức tượng trưng cho một cơ hội bề ngoài đánh dấu việc hoàn thành sự đào tạo Kitô giáo và việc tuyên xưng đức tin cách trọng thể, hoàn tất một hành trình bắt đầu từ Phép Rửa.
Quan điểm Công giáo không loại trừ việc đào tạo giáo lý nhân dịp Thêm sức, nhưng nó mang hình thức của một sự chuẩn bị để lãnh nhận bí tích có hiệu quả. Tuy quan trọng dưới khía cạnh mục vụ, nhưng nó mang tính thứ yếu so với chính bí tích. Quan điểm Công giáo chú trọng đến giá trị bí tích khách thể của phép Thêm sức:
“Tuy dù ân huệ Thánh Thần đã được ban lúc rửa tội, nhưng một vài khía cạnh của hồng ân lễ Ngũ Tuần được diễn tả cách biểu tượng trong phụng vụ khai tâm Kitô giáo qua việc xức dầu chrisma và qua lời khẩn cầu đi theo việc đặt tay.”[61]
Các cử chỉ phụng vụ và lời khẩn cầu được xét riêng rẽ như là những yếu tố của nghi thức bí tích, và do đó, cách thức Thánh Thần tác động cũng khác biệt. Phải thú nhận rằng, khi đề cập đến “vài khía cạnh”, thần học Công giáo chưa đạt đến mức diễn tả chính xác tác động của Thánh Thần. Những khía cạnh được diễn tả trong văn kiện “quyền làm chứng tá và kiên vững trong những thử thách và biểu lộ công khai đặc tính là thành phần của Hội thánh” không phải là chuyện xa lạ đối với phái Phản kháng, nhưng nền tảng của chúng khác biệt trong hai quan điểm về phép Thêm sức. Người ta cũng có thể so sánh giữa việc tuyên xưng đức tin của một ứng sinh trong cộng đoàn giáo hội Phản kháng, và việc lặp lại các lời hứa rửa tội là thành phần của nghi thức Thêm sức bên Công giáo. Đôi bên nhìn nhận rằng có một sự tương đồng giữa phép Thêm sức và việc làm chứng đời sống Kitô hữu như là một hoa trái của đức tin trưởng thành. Thế nhưng sự khác biệt thì lớn hơn là sự tương đồng.
Phản kháng gán cho việc tuyên xưng đức tin một tâm quan trọng cốt yếu; đối với một số người, việc tuyên xưng đức tin chính là phép Thêm sức (Thêm sức như là xác nhận Phép Rửa). Trái lại, trong phụng của Giáo hội Công giáo, việc tuyên xưng đức tin (qua việc lặp lại các lời hứa khi lãnh Phép Rửa) chỉ là một yếu tố chuẩn bị diễn tả tương quan giữa một bí tích này với một bí tích khác. Hơn nữa, trong thực hành của phái Phản kháng, việc tuyên xưng đức xét như là “thêm sức” có thể lặp lại, nhưng đối với thực hành Công giáo, điều này không thể xảy ra trong việc cử hành bí tích. Một trong những văn kiện ghi nhận rằng sự so sánh giữa phép Thêm sức bên Công giáo và phép Thêm sức bên Phản kháng chỉ có thể thực hiện ở bình diện thực hành, chứ không ở bình diện thần học.[62] Tiếc thay, sự thỏa thuận về từ ngữ và sự giống nhau về nghi thức còn quá yếu để có thể mang lại những khai sáng thần học và những tương đồng về quan điểm.
Kết luận
Then chốt của cuộc đối thoại đạt kết nằm ở điều này: vị trí và ý nghĩa của phép Thêm sức trong bộ ba khai tâm Kitô giáo. Câu hỏi được đặt ra trong cuộc đối thoại đạt kết mang hai hình thái khác biệt tùy đối nhân. Đối với các Giáo hội Chính thống Đông phương, then chốt nằm ở sự liên kết nội tại giữa ba bí tích Khai tâm và thứ tự giữa các bí tích ấy. Đối với phái Phản kháng, vấn đề là: làm thế nào biện minh có tính bí tích của phép Thêm sức xét như một giai đoạn của cuộc khai tâm.
Chỗ đứng của phép Thêm sức trong tương quan với hai bí tích khác của việc khai tâm đã chiếm một điểm then chốt trong cuộc đối thoại đại kết với Đông phương. Cuộc đối thoại chưa mang lại những hoa trái chín muồi, tuy vậy người ta có thể rút ra vài kết luận quan trọng. Quan điểm của các Giáo hội Đông phương chỉ đặt vấn đề liên quan đến tác viên bí tích Thêm sức và khoảng cách thời gian giữa phép Rửa tội và bí tích Thêm sức; nhưng đó không phải là những khó khăn không thể vượt qua được. Cuộc tranh luận liên quan đến việc cải tổ nghi thức Thêm sức năm 1971 và những quyết định liên quan đến cử chỉ cốt yếu là một chuyện nội bộ của Giáo hội Công giáo, không có ảnh hưởng trực tiếp đến các cuộc thảo luận đại kết. Đứng trước sự lấp lửng thần học liên quan đến đặc trưng của ân sủng của bí tích Thêm sức, Huấn quyền đã chọn một con đường dung hòa nhiều yếu tố cấu thánh của cử chỉ bí tích theo truyền thống Latin. Sự kiện các giáo hội Đông phương duy trì phụng vụ cổ truyền chưa đương nhiên chứng minh cho sự bền vững của đạo lý. Việc bảo vệ “nguyên trạng” chỉ là một lối tiếp cận khác để giải quyết vấn đề. Phụng vụ là một lời kêu gọi suy tư thần học, đối với Tây phương cũng như Đông Phương, bằng cách khai thác những nét phong phú của gia sản phụng vụ của mình.
Thứ tự của ba bí tích Khai tâm Kitô giáo được coi như một điểm trọng yếu. Đối với Đông phương, không thể nào chấp nhận việc rước lễ lần đầu đi trước việc lãnh nhận bí tích của Thánh Thần. Lập trường này dựa trên truyền thống phụng vụ, được chấp nhận bên Đông cũng như bên Tây. Những cố gắng biện minh về phía Tây phương cho sự thay đổi thứ tự các bí tích cho thấy rằng những thí dụ này chỉ là thiểu số so với truyền thống đa số.[63] Để có thể tìm thấy giá trị thần học cho giả thiết đặt phép Thêm sức sau Thánh Thể, trước tiên cần phải nắm bắt chính xác cấu trúc nội tại của thứ tự cổ điển. Nếu không được như vậy, thì giả thiết ấy luôn đối diện với một sự bấp bênh thần học. Dù sao, như đã rõ, cần thú nhận rằng vẫn chưa có sự hiểu biết chính xác về bí tích Thêm sức.
Những nhận xét từ cuộc đối thoại đại kết với Đông phương cho thấy rằng không thể coi nhẹ vấn đề thứ tự ba bí tích Khai tâm. Quan điểm của Đông phương cho thấy rằng đây là một khó khăn nằm trong lãnh vực thần học. Dưới cái nhìn này, những vấn đề đặt ra chung quanh việc chuẩn bị lãnh bí tích Thêm sức được coi là thứ yếu. Từ đó, một đàng, sự thận trọng của Huấn quyền khi tiếp cận vấn đề quả là đúng, và đàng khác thứ tự các bí tích phải trở thành một đầu đề nghiên cứu cho các nhà thần học Công giáo. Cuộc đối thoại với Đông phương cũng giúp các nhà thần học hiểu rõ hơn tương quan giữa phép Thêm sức với Phép Rửa và Thánh Thể. Ngoài ra cũng cần xác định hơn vai trò của phép Thêm sức trong sự định hình căn tính người Kitô hữu và sự góp phần của phép Thêm sức vào việc tham gia của người Kitô hữu vào cộng đoàn Giáo hội.
Giữa quan điểm của Công giáo và quan điểm của các phái Phản kháng có một khoảng cách khá lớn và cuộc đối thoại giữa đôi bên chưa được phát triển lắm. Quả là đúng, “sự so sánh giữa phép Thêm sức của Công giáo và phép Thêm sức của Tin lành nằm ở bình diện thực hành chứ không thuộc bình diện thần học”,[64] nhưng điều này không ngăn cản thần học Công giáo tìm thấy một vài cảm hứng trong cuộc đối thoại với phái Cải cách. Sự kiện là nhóm Phản kháng đặt nặng việc huấn giáo đến nỗi lễ Thêm sức chỉ là một nghi thức kết thúc tiến trình huấn giáo, có thể đưa các nhà thần học Công giáo định nghĩa mối tương quan giữa việc huấn giáo với bí tích Thêm sức trong đường lối thực hành của Giáo hội. Cần phải phân biệt rõ rệt hai thực tại ấy và dành cho mỗi bên một tầm quan trọng riêng. Việc chuẩn bị lãnh nhận bí tích Thêm sức có thể tạo cơ hội cho một cuộc huấn giáo thâm sâu hơn. Dù sao, mối tương quan giữa việc huấn giáo và chính bí tích vẫn phải để tự do, theo nghĩa là việc cử hành bí tích không tuyệt đối bị lệ thuộc vào tiến trình huấn giáo. Công hiệu của bí tích Thêm sức không dựa trên sự huấn giáo, tuy rằng việc huấn giáo có thể góp phần vào việc lãnh nhận các công hiệu “với nhiều hoa trái”. Mặt khác, các hoa trái này không chỉ giới hạn vào chính lúc cử hành mà còn kéo dài ra suốt cuộc đời Kitô hữu. Chính vì thế sự huấn giáo, được hiểu là huấn giáo nhiệm tích (catechesis mystagogica), giữ vai trò quan trọng.
Việc tìm hiểu cuộc đối thoại đại kết với phái Phản kháng đưa chúng ta đến hai nhận xét. Cuộc Cải cách đã làm đảo lộn sâu xa ý nghĩa của phép Thêm sức qua việc phủ nhận tính bí tích của nó. Bất chấp sự đoạn tuyệt ấy, phái Phản kháng trong thực hành vẫn duy trì thứ tự cổ truyền về ba giai đoạn của cuộc khai tâm (tuy có lúc gián đoạn). Khuynh hướng gần đây trong Giáo hội Anh quốc muốn thay đổi thứ tự, chỉ là một khoản trừ. Đã rõ là thứ tự Rửa tội – Thêm sức- Thánh Thể là một vết tích của Giáo hội trước khi xảy ra cuộc ly khai. Có lẽ hiện tượng này đáng được chú ý và nghiên cứu thần học.
Nhận xét thư hai liên quan đến kinh nghiệm của Anh giáo. Cuộc khủng hoảng mục vụ của phép Thêm sức đã dẫn tới việc tách rời phép Thêm sức ra khỏi vấn đề tuổi của ứng sinh (trước đây gắn liền với tuổi trưởng thành). Sự liên kết giữa Phép Rửa và Phép Thêm sức, và do đó, sự hội nhập các thiếu nhi vào đời sống bí tích của Giáo hội, vừa giúp cho người lớn hiểu rõ hơn các bí tích Khai tâm, vừa giúp cho các thiếu nhi ý thức hơn về việc thuộc về Giáo hội. Xem ra việc dùng lễ Thêm sức như cơ hội huấn giáo đã không đương nhiên mang lại những giải đáp cho các vấn đề mục vụ. Cũng theo chiều hướng đó, nhiều giáo phận Công giáo đã chọn lựa trở về với thứ tự cổ truyền của việc khai tâm và cũng dựa trên những kinh nghiệm mục vụ tương tự.
