Công đồngNổi bật
Cuộc tranh chấp giữa Đức cha Hilario Costa và các thừa sai Đa Minh Tây Ban Nha.
Các cha Đa Minh Tây Ban Nha (tỉnh dòng Mân Côi Philippines) được mời đến truyền giáo tại Đông Đàng Ngoài từ năm 1676. Việc trao địa phận trở thành chính thức khi Tòa Thánh đặt Đức cha Raimondo Lezzoli O.P. làm giám mục năm 1693. Cha là người Ý, gia nhập tỉnh dòng Mân Côi, và được gửi sang Việt Nam từ năm 1681. Lên làm giám mục, Đức cha chia cắt một số hạt giao cho các cha Dòng Âu Tinh đồng hương phụ trách. Đức cha tỏ ra thiên vị với các người đồng hương hơn là với các anh em đồng dòng nhưng khác giống! Ngài qua đời năm 1706. Mãi đến năm 1716 Đức cha Juan de Santa Cruz mới được Tòa Thánh bổ nhiệm làm kế vị giám mục, và 2 năm sau Tòa Thánh bổ nhiệm cha Tomas Sestri làm phó. Đức cha Juan là người Tây Ban Nha còn Đức cha Sestri là người Ý; ngài làm giám mục chính từ năm 1721. Tình trạng trở nên căng thẳng khi ngài chọn một cha dòng Âu Tinh làm giám mục phó với quyền kế vị: đó là Đức cha Hilario Costa (tên Việt là Hi, giám mục phó từ năm 1717 và nhiếp chính năm 1737).
Vừa nhận quyền địa phận, Đức cha Hi đã ngỏ ý muốn đưa các thừa sai Âu Tinh từ Ý sang đảm nhận xứ truyền giáo. Các cha Đa Minh biết đến lúc cần phải đối phó để giữ lấy các họ đạo mà các ngài đã trên nửa thế kỷ mất nhiều công để xây dựng. Việc thứ nhất của Đức cha Hi là đặt tòa giám mục trong làng Lục Thủy Hạ, mặc dầu cách đây 10 năm, linh mục Soffietti đại diện bộ Truyền bá đức tin đã cấm vị tiền nhiệm của ngài làm cũng một việc đó. Rồi Đức cha đòi lấy quyền điều khiển Dòng Mến Thánh Giá.
Như vậy cuộc tranh chấp giữa các thừa sai Tây Ban Nha và Đức cha Hi thực ra, chỉ xoay chung quanh hai vấn đề chính: việc cai quản các xứ hạt và thẩm quyền đối với các tu viện Mến Thánh Giá.
Trước tiên là việc Giám mục Hi lập Tòa giám mục tại Lục Thủy là nơi có xứ đạo do các thừa sai Đa Minh cai quản. Nhưng trong những năm đầu của thời Giám mục, các thừa sai Đa Minh còn tương đối đông (6,7 vị) nên Đức cha Hi chỉ đặt Tòa giám mục ở đó, chứ xứ đạo vẫn do các thừa sai Đa Minh coi sóc. Ngày 04/08/1737 thừa sai Gil de Federich rồi ngày 18/12/1743 thừa sai Liciniana bị bắt tại Lục Thủy; tháng 01 năm 1745, sau khi hai thừa sai vừa nói bị hành quyết, thừa sai Espinosa còn làm lễ an táng cho các vị tại Lục Thủy.
Nhưng cuối năm 1743, chỉ còn hai linh mục Đa Minh là cha Ponsgrau và Espinosa nên Đức cha Hi bắt phải giao xứ Kẻ Bái trong hạt Lai Ổn, rồi sau cả hạt Lai Ổn cho cha Ilatia Girolamo dòng Âu Tinh. Ngày 13/08/1747, cha Ponsgrau bề trên dòng Đa Minh từ trần. Chỉ còn một thừa sai duy nhất là cha Espinosa. Vì thế năm 1749, Đức cha Hi đòi buộc cha Espinosa phải giao không những các hạt Lai Ổn (trong tỉnh Thái Bình), Kẻ Sặt (tỉnh Hải Dương) mà cả Lục Thủy (tỉnh Nam Định) cho các cha Âu Tinh (lúc này có tới 3 vị). Cha Espinosa đã phản đối, nhưng có lẽ không phải quyết liệt lắm: ngày 28/06/1750, Đức cha Hi gởi hồ sơ về các xứ hạt cho Bộ Truyền giáo.
Giữa năm 1751, hai thừa sai Đa Minh tới Đông Đàng Ngoài, và một trong hai vị này, linh mục Hernandez (sau này là giám mục) đã ảnh hưởng nhiều trên cha Espinosa. Bất chấp lệnh của Đức giám mục, cha Hernandez đã tới làm mục vụ ở những xứ họ đã được giao cho các thừa sai Âu Tinh. Ngày 18/01/1753 cha Girolamo từ trần, cha phụ tá và gia nhân bị cha Hernandez đuổi ra khỏi trụ sở.
Vấn đề các nữ tu Mến Thánh Giá có lẽ đơn giản hơn. Bởi vì Dòng Mến Thánh Giá là một Dòng giáo phận. Tu viện ở đâu thì thuộc quyền của linh mục quản xứ ở đó. Các tu viện Mến Thánh Giá ở trong địa bàn của các thừa sai Đa Minh thì do các thừa sai Đa Minh phụ trách. Nhưng với các thừa sai Đa Minh, các tu viện Mến Thánh Giá dần dần trở thành tu viện Dòng Ba Đa Minh, không còn thuộc quyền của các thừa sai Đa Minh nữa.
Để giải quyết vấn đề cách toàn diện, Đức cha Hi đã vận động triệu tập Công nghị Đàng Ngoài lần thứ hai. Công nghị khai mạc ngày 24/06/1753 tại Lục Thủy. Ngoài Đức giám mục và các thừa sai Âu Tinh, còn có sự tham dự của đức giám mục chính và phó của Tây Đàng Ngoài (Đức cha Néeez và Deveaux) cùng với hai thừa sai Pháp. Các thừa sai dòng Tên từ chối không tham dự. Các thừa sai Đa Minh chỉ cử một linh mục Hernandez làm quan sát viên. Công nghị có 6 phiên họp từ ngày 24/06 đến ngày 23/07.
Công nghị trải qua sáu phiên họp, phiên họp đầu tiên ngày 24/06[1]. Trong phiên khai mạc này, Công nghị duyệt lại các chỉ thị của Công nghị Phố Hiến do Đức cha Lambert de la Motte tổ chức vào năm 1670, và nêu lý do triệu tập Công nghị Lục Thủy là nhằm thi hành sắc lệnh của Thánh Bộ Truyền giáo ban hành năm mươi năm trước (tức năm 1703), chỉ định tổ chức một Công nghị tiếp sau Công nghị Phố Hiến. Tuy nhiên, những người tổ chức Công nghị Lục Thủy cẩn trọng không muốn nêu rõ nguyên nhân thật sự của đợt triệu tập Công nghị lần này, vì vào thời điểm hiện tại, những nguyên nhân khiến Thánh Bộ yêu cầu tổ chức một Công nghị tiếp theo không còn nữa. Sau đó, Công nghị họp bàn về tình trạng pháp lý, vấn đề điều hành và vấn đề tài chính của hội dòng Mến Thánh Giá. Điều này khiến cha Hernández Tuấn, với tư cách là trạng sư thay mặt cho anh em Đa Minh, nhắc lại trước các nghị phụ Công nghị bản thỏa ước giữa Đức cha Sextri Tri, vị Đại diện Tông Tòa tiền nhiệm của Đức cha Hilario, về vấn đề của Hội dòng nữ này.
Trong phiên họp thứ hai, diễn ra ngày 01/07/1753, bất chấp những phản đối của cha Hernández Tuấn, Công nghị đã ra sắc lệnh về việc dòng Đa Minh phải chịu mất một số họ đạo, vì nơi đó trước kia có các nữ tu viện dòng Mến Thánh Giá, mà các cha Đa Minh đã không thi hành lời cam kết tái lập các nữ tu viện này. Ngoài ra, trước đấy 13 năm, cha chính Valerio đã bằng lòng từ bỏ các họ đạo ấy và chống lại việc hợp nhất hai nữ tu viện Đa Minh và Mến Thánh Giá lại. Cha Hernández Tuấn lên tiếng phản đối vì cho rằng những lời cáo buộc này vô căn cứ. Rõ ràng là điều khoản hay chỉ thị này mâu thuẫn với những quyết nghị của Thánh Bộ Truyền giáo đã ra về vấn đề đang nói tới.
Sau đó, các nữ tu Đa Minh bị kết án vì đã gây trở ngại cho hoạt động của Dòng Mến Thánh Giá, và các anh em Đa Minh phải bù đắp những khoản nợ và bồi thường thiệt hại cho các chị em Mến Thánh Giá. Cha Hernández Tuấn đã phản đối sắc lệnh này cách thích đáng và khẳng định quyền thượng cầu của mình, cuối cùng kháng cáo lên Tòa Thánh.
Nhưng Công nghị cho rằng lý chứng để kháng cáo của cha Hernández Tuấn là không đủ sức thuyết phục, do đó một sắc lệnh được ban hành chống lại các thừa sai Đa Minh, từ nay họ phải được đặt dưới quyền của vị Đại diện Tông Tòa, và cấm các nữ tu Mến Thánh Giá gia nhập Dòng Ba Đa Minh.
Ngày 08/07, phiên họp thứ ba diễn ra, trong đó có sắc lệnh cho phép các vị Đại diện Tông Tòa lập các nữ tu viện Mến Thánh Giá ở bất kỳ nơi nào trong địa hạt của mình, ngay cả khi các thừa sai tại đó không đồng ý, và các vị này cũng có quyền phán xử các cuộc tranh chấp giữa hai Hội dòng nữ Đa Minh và Mến Thánh Giá hay giữa họ với các thừa sai Đa Minh. Và đồng thời, sắc lệnh cũng tuyên bố những đặc quyền mà các tu sĩ dòng miễn trừ có trước đây là không rõ ràng, cho đến khi có những tuyên bố ngược lại từ Tòa Thánh.
Thêm nữa, phiên họp này cũng ban hành sắc lệnh rằng các tu sĩ dòng miễn trừ, trong lãnh vực chăm sóc các linh hồn, vẫn phải vâng phục quyền tài phán của các vị Đại diện Tông Tòa, điều này đi ngược lại với tinh thần của sắc lệnh của Rôma năm 1678, qua đó, khi một tu sĩ dòng miễn trừ sai lỗi, phải được đưa ra xét xử, thì phiên tòa phải có sự điều hành của cả vị Đại diện Tông Tòa lẫn Bề trên hợp pháp của đương sự, cả hai vị thẩm phán này làm việc chung trong cùng một phiên tòa. Ngoài ra, phiên họp này cũng ra bốn sắc lệnh khác, liên quan đến quyền hạn của các thừa sai, việc kinh lý của các Giám mục, vấn đề luân chuyển thừa sai ở các họ đạo, và việc cử hành tang lễ cho các tín hữu.
Trong phiên họp thứ bốn, được tổ chức ngày 15/07, các cha dòng Đa Minh được lệnh trong vòng 15 ngày, phải rút khỏi các xứ Lai Ổn, bất chấp vụ kiện này đang chờ được Rôma xét xử, đồng thời xóa bỏ vai trò của bốn thầy giảng của các cha Đa Minh. Sau đó, phiên họp tiếp tục bàn về việc thống nhất cách cử hành các bí tích và nghi lễ trong Giáo hội địa phương theo đúng nghi lễ Rôma.
Ngày 22/07, trong phiên họp thứ năm, Công nghị bàn đến các thừa sai, kể cả các thừa sai đang coi sóc họ đạo, và bàn đến các Kitô hữu người Âu châu.
Cuối cùng, trong phiên họp thứ sáu, ngày 23/07, Công nghị đã cử cha Lorenzo, dòng Âu Tinh, sang Rôma để trình bày các quyết định của Công nghị, để xin châu phê các sắc lệnh đó; và Đức cha Hi được ủy thác triệu tập một cha Đa Minh người bản xứ, đó là cha Ignacio Nhuận, hay Quế, để nắm bắt chính xác hơn những phản ứng của các cha Đa Minh; ra như những phản biện của cha Santiago Hernández Tuấn là chưa đủ.
Mặc dù Công nghị đã kết thúc, nhưng các vấn đề vẫn chưa được giải quyết thỏa đáng, bởi vì đôi bên (Dòng Âu Tinh và Dòng Đa Minh) đều kháng cáo lên Tòa Thánh. Cha Lorenzo dòng Âu Tinh được cử về Rôma để xin Bộ Truyền giáo phê chuẩn các văn bản của Công nghị Lục Thủy. Nhưng để các cha người Ý không vội mừng khi chưa đạt được chiến thắng, các cha dòng Đa Minh tin rằng họ phải hy sinh bằng cách gửi một anh em trong số họ về Rôma, “thành đô vĩnh cửu”, nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của họ với Thánh Bộ Truyền giáo, chống lại các quyết nghị mà cha Lorenzo, một tu sĩ dòng cải tổ, mang về Rôma. Vì lý do này, cha Santiago Hernández Tuấn đã được cử đi vào cuối năm 1754. Cha rời miền Bắc Việt Nam để đến Macao, rồi từ đây lên tàu về Rôma. Nhưng con tàu đưa cha đi lại rơi vào vùng đất do người Anh kiểm soát, và họ đã bắt cha làm con tin ở đó cùng với tất cả những người khác trên tàu. Nhưng những kẻ bắt cha đã sớm trả tự do cho cha cùng các đồng bạn, vì biết rõ rằng con tàu này không phải là con tàu do thám, và các thủy thủ cũng chẳng hay biết về những gì đang xảy ra liên quan đến chính trị. Vậy là, cha Hernández lại có thể tiếp tục cuộc hành trình đến Rôma mà không gặp thêm rủi ro nào nữa.
Tại Rôma, năm 1757, cha Hernández, được ủy quyền cách hợp pháp, đã trình bày báo cáo của mình trước Thánh Bộ về vấn đề đã khiến cha phải thực hiện chuyến hành trình về Rôma này. Sau đó, người ta thấy được sự có mặt của cha tại Rôma cần thiết đến thế nào, bởi nếu không tự biện hộ khỏi những vu khống được đưa ra chống lại mình trong văn kiện của Công đồng Bắc Hà lần II mà cha Lorenzo, một tu sĩ dòng cải tổ, đã mang về Rôma, thì người ta thật khó có thể biết được đâu là sự thật. Trong văn kiện của phiên họp thứ ba của Công nghị Bắc Hà, người ta ghi rằng cha Hernández đã đưa một ông quan, mà văn kiện Công đồng đã đề cập đến, vào nhà thờ nơi họp, để gây áp lực lên Công nghị. Nhưng cha Hernández đã biện minh rằng mình không hề có ý định, cũng chẳng nghĩ đến chuyện xúc phạm đó. Điều này đã được biện minh, cho thấy phần nào những bất công nơi văn kiện Công nghị, phi bác những lời cáo gian được ghi trong đó. Cha còn cho các Hồng y thấy rõ, những nghị phụ tham dự Công nghị Bắc Hà đã thành lập một phe nhóm chỉ nhằm hạ bệ uy tín của đối phương. Vì lý do này, sau khi cha Hernández trình bày trước Thánh Bộ Truyền giáo, mặc cho những báo cáo, kiến nghị và ảnh hưởng của các cha người Ý đã đến trước, nhưng sau cùng, cha Hernández đã được giải oan cách vui vẻ. Ngày Chúa Nhật, 15/05/1757,[2] Thánh Bộ đã ra một sắc chỉ như sau:
Sắc lệnh của Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin, họp ngày chúa nhật, 15 tháng 05 năm 1757, về những vấn đề ở miền Bắc Việt Nam, với sự tham dự của các thành viên: Hồng y Spinelli, Tổng trưởng Thánh Bộ; các Hồng y Feruno Tamburino và Galo Columna de Sciaca; cha Dominico Antonello, thư ký. Liên quan đến những tranh cãi giữa các thừa sai Đa Minh thuộc Tỉnh dòng Đa Minh tại đảo quốc Philippines, với các thừa sai dòng cải tổ thánh Augustino, vốn đã có những tranh chấp lâu dài ở các làng thuộc phía Đông và Nam ở miền Bắc Việt Nam, cũng như về cộng đoàn các trinh nữ đạo đức, được gọi với tên gọi khác là “Mến Thánh Giá”, Hội đồng các Hồng y chúng tôi đã nhất trí rằng:
Đức Thánh Cha đã đặt Đức cha Hernández đứng đầu phái đoàn thừa sai Đa Minh, nhưng vì Đức cha chưa thể về được miền truyền ngay được, nên Thánh Bộ đã chỉ định người thay thế trong khi Đức cha Hernández vắng mặt.
Văn thư chỉ định của Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin gửi miền truyền giáo Đông Ấn (ý ám chỉ miền truyền giáo Bắc Việt) được đề ngày 01/08/1757.
Theo đề nghị của Đức Hồng y Tổng trưởng Spinelli, Thánh Bộ đã đặt cha Luis Espinosa, cũng là một tu sĩ Dòng Anh Em Giảng Thuyết, làm bề trên quyền Đại diện Tông Tòa, và trường hợp cha Espinosa vắng mặt, thì người nhiếp chính sẽ là cha Benito Llobresols, cũng thuộc dòng Đa Minh. Theo cách này, một trong hai cha vừa nêu sẽ đảm nhận quyền Đại diện Tông Tòa, cho đến khi Đức cha Hernández, Giám mục hiệu tòa Hierocesariense, về lại miền truyền giáo, đảm nhận chức vụ Đại diện Tông Tòa địa phận Đông Đàng Ngoài.
Qua quyết định của Hồng y Tổng trưởng được công bố tại Rôma ngày 01/08/1757, Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin cũng ban hành một sắc lệnh về các vấn đề tại miền truyền giáo Đông Ấn vào ngày 27/08/1757:
Qua quyết định của Hồng y Giuseppe Spinelli, Tổng trưởng, điều cần làm ngay là ra lệnh cho cha Adriano di Santa Tecla và cha Paolino di Gesu, thuộc dòng cải tổ thánh Augustino, đang hoạt động truyền giáo tại địa phận Đông Đàng Ngoài, phải nhanh chóng trở về Ý. Có ba hoặc bốn cha khác cũng thuộc Dòng này, nhưng là người bản địa, do đó cần phải có biện pháp để xử trí, sắp xếp cho các cha này. Sau khi đã đắn đo suy nghĩ, và nếu Đức Thánh Cha chấp thuận, thì các cha bản quốc này sẽ được phép chọn lựa: hoặc qua Ý, hoặc gia nhập vào dòng Đa Minh và tuyên khấn trong Dòng này, hoặc ở bậc linh mục triều thì phải tuân phục vị Đại diện hoặc quyền Đại diện Tông Tòa với những nghĩa vụ và bổn phận như một linh mục triều thông thường. Cha bí thư D. Nicolas Antonello đã tường trình lên Đức Thánh Cha trong buổi triều yết ngày 07/08/1757 và Đức Thánh Cha đã châu phê quyết định này của Thánh Bộ.
Với các quyết định trên đây, nói được là địa phận Đông Đàng Ngoài được hoàn toàn ủy thác cho Dòng Đa Minh. Các tu sĩ dòng Âu Tinh phải rút khỏi địa phận này.
Vào đầu năm 1763, khi Đức cha Hernandez về nhận nhiệm sở, địa phận có 4 linh mục Đa Minh Tây Ban Nha, 14 linh mục Đa Minh Việt Nam, 4 linh mục triều Việt Nam. Ngài điều hành địa phận 14 năm cho đến khi qua đời ngày 06/02/1777.
Thật khó khám phá thần học “hiệp hành” trong Công nghị Lục Thủy! Đây là một phiên tòa thì đúng hơn, tuy dù những quy tắc tối thiểu về xử án không được tôn trọng, xét vì không ai làm thẩm phán trong vụ kiện liên quan đến mình (Nemo iudex in causa sua). Ta thấy trong vụ này, Đức cha Hilario, dòng Âu Tinh, đứng ra xử kiện bênh vực dòng này để chống lại dòng Đa Minh. Có lẽ nên tìm những phương pháp khác để giải quyết thay vì triệu tập Công nghị.
Trên thực tế, để giải quyết vụ tranh chấp này, song song với Công nghị, một đường lối khác đã được áp dụng, nghĩa là con đường tố tụng. Trong khi các văn kiện Công nghị Lục Thủy còn đang được cứu xét tại Rôma, thì trước khi qua đời (31/03/1754) Đức cha Hilario đã đặt cha Adriano cũng thuộc Dòng Âu Tinh làm quyền Đại diện tông tòa. Vị này còn đưa ra nhiều biện pháp cứng cỏi hơn. Dòng Đa Minh nại tới một vị thẩm phán thứ ba là cha Campos dòng Tên để xét xử hai Dòng. Dòng Đa Minh trình lên một bản báo cáo phản kháng cha Adriano gồm 91 điều. Sau khi xem xét, cha Campos ra vạ tuyệt thông cho cha Adriano (ngày 22/11/1758). Thế nhưng khi chuyện này đến tai Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin năm 1761, thì Bộ bác bỏ lối xét xử của vị thẩm phán Campos và những cha (Đa Minh) đã bầu cha Campos lên chức vụ này. Nói cách khác, vụ án bị bác bỏ. Nhưng trong thời gian ấy (ngày 15/05/1759) Bộ đã ra quyết định hủy bỏ các quyết định của Công nghị Lục Thủy, và bổ nhiệm linh mục Hernandez O.P. làm đại diện Tông Tòa địa phận Đông Đàng Ngoài, đồng thời ra lệnh cho các tu sĩ Dòng Âu Tinh phải ra khỏi địa phận. Tuy nhiên, để chấp hành quyết định này, vào tháng 03 năm 1762, Tòa Thánh phải cử Đức cha Jean Antoine, dòng Phan Sinh người Italia, đại diện tông tòa ở Trung Quốc tới Đông Đàng Ngoài công bố các sắc lệnh Tòa Thánh và bắt tất cả mọi bên liên hệ phải tuân theo. Lúc ấy vụ việc mới được giải quyết dứt khoát.
Dù sao, ta thấy công cuộc truyền giáo tại Việt Nam vào những thế kỷ đầu tiên đã gặp nhiều khó khăn không những từ bên ngoài (những cuộc bách hại) mà còn từ bên trong nội bộ. Vào lúc đầu là những tranh chấp giữa dòng Tên (nhận “bài sai” từ hoàng triều Bồ Đào Nha) với các Đại diện Tông Tòa (nhận “bài sai” từ Tòa Thánh). Trong trường hợp đang bàn, cuộc tranh chấp diễn ra giữa các thừa sai Đa Minh người Tây Ban Nha và các thừa sai Âu Tinh người Italia! Một bài học mà Bộ Truyền giáo đã rút ra là từ nay mỗi địa phận chỉ giao cho một Dòng phụ trách (độc quyền), với những lợi điểm và khuyết điểm của nó. Cụ thể là miền truyền giáo Việt Nam được ủy thác cho các thừa sai M.E.P. người Pháp, ngoại trừ những địa phận thuộc miền Đông Đàng Ngoài được ủy thác cho dòng Đa Minh người Tây Ban Nha (tỉnh dòng Mân Côi Philippines). Từ đó ta thấy có hai truyền thống đạo đức bình dân khác nhau: một bên là “các địa phận Dòng” (ảnh hưởng của Tây Ban Nha); bên kia là “các địa phận Tây ký” (ảnh hưởng của Pháp). Xin đan cử một thí dụ: đối với các địa phần Dòng, lễ kính Đức Mẹ trọng thể nhất là Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội (ngày 08 tháng 12), đối với các địa phận còn lại là lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời (ngày 15 tháng 08).
____
[1] Đoạn này dịch từ sách của Marcos Gispert.
[2] Thời điểm này, Rôma đã hay tin về sự qua đời của Đức cha Hilario de Jesus (31-3-1754). Trước khi từ trần, ngài đã đặt cha Adriano de Santa Tecla làm Quyền Đại diện Tông Tòa.
CÔNG NGHỊ LỤC THỦY NĂM 1753
0
Thời sự Thần học - Số 105, tháng 08/2024, tr. 120-132
_Lm. Trương Bá Cần_
Lời tòa soạn-------
Danh xưng chính thức của Công nghị này là Synodus Tunquinensis II (Công nghị Đàng Ngoài lần thứ hai; lần thứ nhất là Phố Hiến).
Có lẽ đây là một Công nghị hi hữu nhất trong lịch sử Giáo hội Việt Nam. Công nghị được triệu tập không nhằm cỗ vũ đời sống đạo của các tín hữu, nhưng để giải quyết cuộc tranh chấp giữa các Dòng tu (dòng Âu-tinh người Ý và dòng Đa Minh người Tây Ban Nha; nữ tu Mến Thánh Giá và nữ tu Đa Minh). Điều ngược đời xảy ra là có người vừa làm trọng tài vừa làm cầu thủ của đội bóng (Đức cha Hilario Costa, dòng Âu-tinh). Đội bóng bên kia (Đa Minh) không chấp thuận lối chơi ấy, cho nên không tham dự. Thế nhưng trọng tài cứ ra phán quyết. Bên kia phản đối, và đôi bên đều kháng cáo lên Tòa Thánh. Cuối cùng Tòa Thánh tuyên bố hủy bỏ phán quyết của Công nghị.
Bài viết này lấy lại hầu như nguyên văn từ sách Lịch sử phát triển Công giáo ở Việt Nam tập I, NXB Tôn giáo Hà Nội 2008, trang 462-472 của linh mục Trương Bá Cần. Tác giả trích dẫn nhiều đoạn từ tác phẩm Dòng Đa Minh trên Đất Việt của linh mục Bùi Đức Sinh, O.P. (Sài Gòn, 1972), đến lượt cha Sinh cũng dựa theo cha Marcos Gispert O.P., Historia de las Misiones Dominicanas en Tungkin (Avila, 1928). Nguồn tài liệu chính: Datos y Fundamentos los derechos que tiene la Provincia del Smo Rosario de Filipinas del Orden de Predicadores, del Tunquin Oriental y Central, Manila, 1877. Trước đó trong vụ tranh tụng, Dòng Đa Minh đã xuất bản tập khác Ragino de’ PP. Domenicani della provincia delle Filippine sul distretto di Ke on, detto con altro nome Phutay, sopra quelli di Luc Thuy, Ke Sat, Ke ban, nel Tunquino, Rôma 1757 trong đó có đăng hồ sơ Công nghị Lục Thủy, trang 01-130.
Nội dung
I. Bối cảnh: Cuộc tranh chấp giữa Đức cha Hilario Costa Dòng Âu Tinh và các thừa sai Dòng Đa Minh Tây Ban Nha.
II. Diễn tiến: Các phiên họp tại Lục Thủy từ 24-6 đến 23-7-1753 dưới sự chủ trì của Đức cha Hilario. Dòng Đa Minh thua.
III. Hậu kết: Hai bên kiện lên Tòa Thánh. Văn kiện Công nghị bị bác bỏ. Các cha Âu Tinh buộc rời khỏi Việt Nam.
I. Bối cảnh
Cuộc tranh chấp giữa Đức cha Hilario Costa và các thừa sai Đa Minh Tây Ban Nha.
Các cha Đa Minh Tây Ban Nha (tỉnh dòng Mân Côi Philippines) được mời đến truyền giáo tại Đông Đàng Ngoài từ năm 1676. Việc trao địa phận trở thành chính thức khi Tòa Thánh đặt Đức cha Raimondo Lezzoli O.P. làm giám mục năm 1693. Cha là người Ý, gia nhập tỉnh dòng Mân Côi, và được gửi sang Việt Nam từ năm 1681. Lên làm giám mục, Đức cha chia cắt một số hạt giao cho các cha Dòng Âu Tinh đồng hương phụ trách. Đức cha tỏ ra thiên vị với các người đồng hương hơn là với các anh em đồng dòng nhưng khác giống! Ngài qua đời năm 1706. Mãi đến năm 1716 Đức cha Juan de Santa Cruz mới được Tòa Thánh bổ nhiệm làm kế vị giám mục, và 2 năm sau Tòa Thánh bổ nhiệm cha Tomas Sestri làm phó. Đức cha Juan là người Tây Ban Nha còn Đức cha Sestri là người Ý; ngài làm giám mục chính từ năm 1721. Tình trạng trở nên căng thẳng khi ngài chọn một cha dòng Âu Tinh làm giám mục phó với quyền kế vị: đó là Đức cha Hilario Costa (tên Việt là Hi, giám mục phó từ năm 1717 và nhiếp chính năm 1737).
Vừa nhận quyền địa phận, Đức cha Hi đã ngỏ ý muốn đưa các thừa sai Âu Tinh từ Ý sang đảm nhận xứ truyền giáo. Các cha Đa Minh biết đến lúc cần phải đối phó để giữ lấy các họ đạo mà các ngài đã trên nửa thế kỷ mất nhiều công để xây dựng. Việc thứ nhất của Đức cha Hi là đặt tòa giám mục trong làng Lục Thủy Hạ, mặc dầu cách đây 10 năm, linh mục Soffietti đại diện bộ Truyền bá đức tin đã cấm vị tiền nhiệm của ngài làm cũng một việc đó. Rồi Đức cha đòi lấy quyền điều khiển Dòng Mến Thánh Giá.
Như vậy cuộc tranh chấp giữa các thừa sai Tây Ban Nha và Đức cha Hi thực ra, chỉ xoay chung quanh hai vấn đề chính: việc cai quản các xứ hạt và thẩm quyền đối với các tu viện Mến Thánh Giá.
1. Cai quản các hạt
Trước tiên là việc Giám mục Hi lập Tòa giám mục tại Lục Thủy là nơi có xứ đạo do các thừa sai Đa Minh cai quản. Nhưng trong những năm đầu của thời Giám mục, các thừa sai Đa Minh còn tương đối đông (6,7 vị) nên Đức cha Hi chỉ đặt Tòa giám mục ở đó, chứ xứ đạo vẫn do các thừa sai Đa Minh coi sóc. Ngày 04/08/1737 thừa sai Gil de Federich rồi ngày 18/12/1743 thừa sai Liciniana bị bắt tại Lục Thủy; tháng 01 năm 1745, sau khi hai thừa sai vừa nói bị hành quyết, thừa sai Espinosa còn làm lễ an táng cho các vị tại Lục Thủy.
Nhưng cuối năm 1743, chỉ còn hai linh mục Đa Minh là cha Ponsgrau và Espinosa nên Đức cha Hi bắt phải giao xứ Kẻ Bái trong hạt Lai Ổn, rồi sau cả hạt Lai Ổn cho cha Ilatia Girolamo dòng Âu Tinh. Ngày 13/08/1747, cha Ponsgrau bề trên dòng Đa Minh từ trần. Chỉ còn một thừa sai duy nhất là cha Espinosa. Vì thế năm 1749, Đức cha Hi đòi buộc cha Espinosa phải giao không những các hạt Lai Ổn (trong tỉnh Thái Bình), Kẻ Sặt (tỉnh Hải Dương) mà cả Lục Thủy (tỉnh Nam Định) cho các cha Âu Tinh (lúc này có tới 3 vị). Cha Espinosa đã phản đối, nhưng có lẽ không phải quyết liệt lắm: ngày 28/06/1750, Đức cha Hi gởi hồ sơ về các xứ hạt cho Bộ Truyền giáo.
Giữa năm 1751, hai thừa sai Đa Minh tới Đông Đàng Ngoài, và một trong hai vị này, linh mục Hernandez (sau này là giám mục) đã ảnh hưởng nhiều trên cha Espinosa. Bất chấp lệnh của Đức giám mục, cha Hernandez đã tới làm mục vụ ở những xứ họ đã được giao cho các thừa sai Âu Tinh. Ngày 18/01/1753 cha Girolamo từ trần, cha phụ tá và gia nhân bị cha Hernandez đuổi ra khỏi trụ sở.
2. Các tu viện Mến Thánh Giá
Vấn đề các nữ tu Mến Thánh Giá có lẽ đơn giản hơn. Bởi vì Dòng Mến Thánh Giá là một Dòng giáo phận. Tu viện ở đâu thì thuộc quyền của linh mục quản xứ ở đó. Các tu viện Mến Thánh Giá ở trong địa bàn của các thừa sai Đa Minh thì do các thừa sai Đa Minh phụ trách. Nhưng với các thừa sai Đa Minh, các tu viện Mến Thánh Giá dần dần trở thành tu viện Dòng Ba Đa Minh, không còn thuộc quyền của các thừa sai Đa Minh nữa.
Để giải quyết vấn đề cách toàn diện, Đức cha Hi đã vận động triệu tập Công nghị Đàng Ngoài lần thứ hai. Công nghị khai mạc ngày 24/06/1753 tại Lục Thủy. Ngoài Đức giám mục và các thừa sai Âu Tinh, còn có sự tham dự của đức giám mục chính và phó của Tây Đàng Ngoài (Đức cha Néeez và Deveaux) cùng với hai thừa sai Pháp. Các thừa sai dòng Tên từ chối không tham dự. Các thừa sai Đa Minh chỉ cử một linh mục Hernandez làm quan sát viên. Công nghị có 6 phiên họp từ ngày 24/06 đến ngày 23/07.
II. Diễn tiến Công nghị
Công nghị trải qua sáu phiên họp, phiên họp đầu tiên ngày 24/06[1]. Trong phiên khai mạc này, Công nghị duyệt lại các chỉ thị của Công nghị Phố Hiến do Đức cha Lambert de la Motte tổ chức vào năm 1670, và nêu lý do triệu tập Công nghị Lục Thủy là nhằm thi hành sắc lệnh của Thánh Bộ Truyền giáo ban hành năm mươi năm trước (tức năm 1703), chỉ định tổ chức một Công nghị tiếp sau Công nghị Phố Hiến. Tuy nhiên, những người tổ chức Công nghị Lục Thủy cẩn trọng không muốn nêu rõ nguyên nhân thật sự của đợt triệu tập Công nghị lần này, vì vào thời điểm hiện tại, những nguyên nhân khiến Thánh Bộ yêu cầu tổ chức một Công nghị tiếp theo không còn nữa. Sau đó, Công nghị họp bàn về tình trạng pháp lý, vấn đề điều hành và vấn đề tài chính của hội dòng Mến Thánh Giá. Điều này khiến cha Hernández Tuấn, với tư cách là trạng sư thay mặt cho anh em Đa Minh, nhắc lại trước các nghị phụ Công nghị bản thỏa ước giữa Đức cha Sextri Tri, vị Đại diện Tông Tòa tiền nhiệm của Đức cha Hilario, về vấn đề của Hội dòng nữ này.
Trong phiên họp thứ hai, diễn ra ngày 01/07/1753, bất chấp những phản đối của cha Hernández Tuấn, Công nghị đã ra sắc lệnh về việc dòng Đa Minh phải chịu mất một số họ đạo, vì nơi đó trước kia có các nữ tu viện dòng Mến Thánh Giá, mà các cha Đa Minh đã không thi hành lời cam kết tái lập các nữ tu viện này. Ngoài ra, trước đấy 13 năm, cha chính Valerio đã bằng lòng từ bỏ các họ đạo ấy và chống lại việc hợp nhất hai nữ tu viện Đa Minh và Mến Thánh Giá lại. Cha Hernández Tuấn lên tiếng phản đối vì cho rằng những lời cáo buộc này vô căn cứ. Rõ ràng là điều khoản hay chỉ thị này mâu thuẫn với những quyết nghị của Thánh Bộ Truyền giáo đã ra về vấn đề đang nói tới.
Sau đó, các nữ tu Đa Minh bị kết án vì đã gây trở ngại cho hoạt động của Dòng Mến Thánh Giá, và các anh em Đa Minh phải bù đắp những khoản nợ và bồi thường thiệt hại cho các chị em Mến Thánh Giá. Cha Hernández Tuấn đã phản đối sắc lệnh này cách thích đáng và khẳng định quyền thượng cầu của mình, cuối cùng kháng cáo lên Tòa Thánh.
Nhưng Công nghị cho rằng lý chứng để kháng cáo của cha Hernández Tuấn là không đủ sức thuyết phục, do đó một sắc lệnh được ban hành chống lại các thừa sai Đa Minh, từ nay họ phải được đặt dưới quyền của vị Đại diện Tông Tòa, và cấm các nữ tu Mến Thánh Giá gia nhập Dòng Ba Đa Minh.
Ngày 08/07, phiên họp thứ ba diễn ra, trong đó có sắc lệnh cho phép các vị Đại diện Tông Tòa lập các nữ tu viện Mến Thánh Giá ở bất kỳ nơi nào trong địa hạt của mình, ngay cả khi các thừa sai tại đó không đồng ý, và các vị này cũng có quyền phán xử các cuộc tranh chấp giữa hai Hội dòng nữ Đa Minh và Mến Thánh Giá hay giữa họ với các thừa sai Đa Minh. Và đồng thời, sắc lệnh cũng tuyên bố những đặc quyền mà các tu sĩ dòng miễn trừ có trước đây là không rõ ràng, cho đến khi có những tuyên bố ngược lại từ Tòa Thánh.
Thêm nữa, phiên họp này cũng ban hành sắc lệnh rằng các tu sĩ dòng miễn trừ, trong lãnh vực chăm sóc các linh hồn, vẫn phải vâng phục quyền tài phán của các vị Đại diện Tông Tòa, điều này đi ngược lại với tinh thần của sắc lệnh của Rôma năm 1678, qua đó, khi một tu sĩ dòng miễn trừ sai lỗi, phải được đưa ra xét xử, thì phiên tòa phải có sự điều hành của cả vị Đại diện Tông Tòa lẫn Bề trên hợp pháp của đương sự, cả hai vị thẩm phán này làm việc chung trong cùng một phiên tòa. Ngoài ra, phiên họp này cũng ra bốn sắc lệnh khác, liên quan đến quyền hạn của các thừa sai, việc kinh lý của các Giám mục, vấn đề luân chuyển thừa sai ở các họ đạo, và việc cử hành tang lễ cho các tín hữu.
Trong phiên họp thứ bốn, được tổ chức ngày 15/07, các cha dòng Đa Minh được lệnh trong vòng 15 ngày, phải rút khỏi các xứ Lai Ổn, bất chấp vụ kiện này đang chờ được Rôma xét xử, đồng thời xóa bỏ vai trò của bốn thầy giảng của các cha Đa Minh. Sau đó, phiên họp tiếp tục bàn về việc thống nhất cách cử hành các bí tích và nghi lễ trong Giáo hội địa phương theo đúng nghi lễ Rôma.
Ngày 22/07, trong phiên họp thứ năm, Công nghị bàn đến các thừa sai, kể cả các thừa sai đang coi sóc họ đạo, và bàn đến các Kitô hữu người Âu châu.
Cuối cùng, trong phiên họp thứ sáu, ngày 23/07, Công nghị đã cử cha Lorenzo, dòng Âu Tinh, sang Rôma để trình bày các quyết định của Công nghị, để xin châu phê các sắc lệnh đó; và Đức cha Hi được ủy thác triệu tập một cha Đa Minh người bản xứ, đó là cha Ignacio Nhuận, hay Quế, để nắm bắt chính xác hơn những phản ứng của các cha Đa Minh; ra như những phản biện của cha Santiago Hernández Tuấn là chưa đủ.
III. Hậu kết
Mặc dù Công nghị đã kết thúc, nhưng các vấn đề vẫn chưa được giải quyết thỏa đáng, bởi vì đôi bên (Dòng Âu Tinh và Dòng Đa Minh) đều kháng cáo lên Tòa Thánh. Cha Lorenzo dòng Âu Tinh được cử về Rôma để xin Bộ Truyền giáo phê chuẩn các văn bản của Công nghị Lục Thủy. Nhưng để các cha người Ý không vội mừng khi chưa đạt được chiến thắng, các cha dòng Đa Minh tin rằng họ phải hy sinh bằng cách gửi một anh em trong số họ về Rôma, “thành đô vĩnh cửu”, nhằm bảo vệ quyền lợi chính đáng của họ với Thánh Bộ Truyền giáo, chống lại các quyết nghị mà cha Lorenzo, một tu sĩ dòng cải tổ, mang về Rôma. Vì lý do này, cha Santiago Hernández Tuấn đã được cử đi vào cuối năm 1754. Cha rời miền Bắc Việt Nam để đến Macao, rồi từ đây lên tàu về Rôma. Nhưng con tàu đưa cha đi lại rơi vào vùng đất do người Anh kiểm soát, và họ đã bắt cha làm con tin ở đó cùng với tất cả những người khác trên tàu. Nhưng những kẻ bắt cha đã sớm trả tự do cho cha cùng các đồng bạn, vì biết rõ rằng con tàu này không phải là con tàu do thám, và các thủy thủ cũng chẳng hay biết về những gì đang xảy ra liên quan đến chính trị. Vậy là, cha Hernández lại có thể tiếp tục cuộc hành trình đến Rôma mà không gặp thêm rủi ro nào nữa.
Tại Rôma, năm 1757, cha Hernández, được ủy quyền cách hợp pháp, đã trình bày báo cáo của mình trước Thánh Bộ về vấn đề đã khiến cha phải thực hiện chuyến hành trình về Rôma này. Sau đó, người ta thấy được sự có mặt của cha tại Rôma cần thiết đến thế nào, bởi nếu không tự biện hộ khỏi những vu khống được đưa ra chống lại mình trong văn kiện của Công đồng Bắc Hà lần II mà cha Lorenzo, một tu sĩ dòng cải tổ, đã mang về Rôma, thì người ta thật khó có thể biết được đâu là sự thật. Trong văn kiện của phiên họp thứ ba của Công nghị Bắc Hà, người ta ghi rằng cha Hernández đã đưa một ông quan, mà văn kiện Công đồng đã đề cập đến, vào nhà thờ nơi họp, để gây áp lực lên Công nghị. Nhưng cha Hernández đã biện minh rằng mình không hề có ý định, cũng chẳng nghĩ đến chuyện xúc phạm đó. Điều này đã được biện minh, cho thấy phần nào những bất công nơi văn kiện Công nghị, phi bác những lời cáo gian được ghi trong đó. Cha còn cho các Hồng y thấy rõ, những nghị phụ tham dự Công nghị Bắc Hà đã thành lập một phe nhóm chỉ nhằm hạ bệ uy tín của đối phương. Vì lý do này, sau khi cha Hernández trình bày trước Thánh Bộ Truyền giáo, mặc cho những báo cáo, kiến nghị và ảnh hưởng của các cha người Ý đã đến trước, nhưng sau cùng, cha Hernández đã được giải oan cách vui vẻ. Ngày Chúa Nhật, 15/05/1757,[2] Thánh Bộ đã ra một sắc chỉ như sau:
Sắc lệnh của Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin, họp ngày chúa nhật, 15 tháng 05 năm 1757, về những vấn đề ở miền Bắc Việt Nam, với sự tham dự của các thành viên: Hồng y Spinelli, Tổng trưởng Thánh Bộ; các Hồng y Feruno Tamburino và Galo Columna de Sciaca; cha Dominico Antonello, thư ký. Liên quan đến những tranh cãi giữa các thừa sai Đa Minh thuộc Tỉnh dòng Đa Minh tại đảo quốc Philippines, với các thừa sai dòng cải tổ thánh Augustino, vốn đã có những tranh chấp lâu dài ở các làng thuộc phía Đông và Nam ở miền Bắc Việt Nam, cũng như về cộng đoàn các trinh nữ đạo đức, được gọi với tên gọi khác là “Mến Thánh Giá”, Hội đồng các Hồng y chúng tôi đã nhất trí rằng:
Những xứ Kẻ Ổn và Lục Thủy thuộc về các cha dòng Đa Minh của Tỉnh dòng Philippines; các họ đạo Kẻ Sặt và Kẻ Vân nên được trao cho các cha Adriano và Paulino, thuộc dòng cải tổ Augustino, trực tiếp cai quản. Các cộng đoàn Mến Thánh Giá, dù được gọi dưới bất kỳ tên gọi nào khác, phải tuân theo sự chỉ dẫn của các cha xứ sở tại, nơi họ đặt cộng đoàn. Các văn kiện của Công đồng Bắc Hà lần II không được đem ra thi hành cho tới khi được Thánh Bộ duyệt xét kỹ lưỡng, chấp thuận và phê chuẩn.Ngoài ra, các Hồng y còn nhận thấy những phẩm chất tốt đẹp phù hợp nơi cha Santiago Hernández mà các ngài tin rằng cha Hernández là người thích hợp nhất để sửa chữa mọi thứ ở miền truyền giáo Bắc Việt, nên các ngài đã yêu cầu Hồng y Tổng trưởng Spinelli đề bạt lên Đức Giáo hoàng Clemente XIII để ngài đặt cha Hernández làm Đại diện Tông Tòa tại Bắc Việt, và Đức Giáo hoàng đã vui vẻ đồng ý; Đức Giáo hoàng bổ nhiệm cha Hernández làm Giám mục hiệu tòa Hierocesariense và Đại diện Tông Tòa tại miền truyền giáo Bắc Việt cũng trong năm 1757 ấy, kể từ đó miền truyền giáo Đông Đàng Ngoài này được dứt khoát trao cho Tỉnh dòng Rất Thánh Mân Côi.
Ký tên: Hồng y Spinelli, Tổng trưởng
Đức Thánh Cha đã đặt Đức cha Hernández đứng đầu phái đoàn thừa sai Đa Minh, nhưng vì Đức cha chưa thể về được miền truyền ngay được, nên Thánh Bộ đã chỉ định người thay thế trong khi Đức cha Hernández vắng mặt.
Văn thư chỉ định của Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin gửi miền truyền giáo Đông Ấn (ý ám chỉ miền truyền giáo Bắc Việt) được đề ngày 01/08/1757.
Theo đề nghị của Đức Hồng y Tổng trưởng Spinelli, Thánh Bộ đã đặt cha Luis Espinosa, cũng là một tu sĩ Dòng Anh Em Giảng Thuyết, làm bề trên quyền Đại diện Tông Tòa, và trường hợp cha Espinosa vắng mặt, thì người nhiếp chính sẽ là cha Benito Llobresols, cũng thuộc dòng Đa Minh. Theo cách này, một trong hai cha vừa nêu sẽ đảm nhận quyền Đại diện Tông Tòa, cho đến khi Đức cha Hernández, Giám mục hiệu tòa Hierocesariense, về lại miền truyền giáo, đảm nhận chức vụ Đại diện Tông Tòa địa phận Đông Đàng Ngoài.
Qua quyết định của Hồng y Tổng trưởng được công bố tại Rôma ngày 01/08/1757, Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin cũng ban hành một sắc lệnh về các vấn đề tại miền truyền giáo Đông Ấn vào ngày 27/08/1757:
Qua quyết định của Hồng y Giuseppe Spinelli, Tổng trưởng, điều cần làm ngay là ra lệnh cho cha Adriano di Santa Tecla và cha Paolino di Gesu, thuộc dòng cải tổ thánh Augustino, đang hoạt động truyền giáo tại địa phận Đông Đàng Ngoài, phải nhanh chóng trở về Ý. Có ba hoặc bốn cha khác cũng thuộc Dòng này, nhưng là người bản địa, do đó cần phải có biện pháp để xử trí, sắp xếp cho các cha này. Sau khi đã đắn đo suy nghĩ, và nếu Đức Thánh Cha chấp thuận, thì các cha bản quốc này sẽ được phép chọn lựa: hoặc qua Ý, hoặc gia nhập vào dòng Đa Minh và tuyên khấn trong Dòng này, hoặc ở bậc linh mục triều thì phải tuân phục vị Đại diện hoặc quyền Đại diện Tông Tòa với những nghĩa vụ và bổn phận như một linh mục triều thông thường. Cha bí thư D. Nicolas Antonello đã tường trình lên Đức Thánh Cha trong buổi triều yết ngày 07/08/1757 và Đức Thánh Cha đã châu phê quyết định này của Thánh Bộ.
Với các quyết định trên đây, nói được là địa phận Đông Đàng Ngoài được hoàn toàn ủy thác cho Dòng Đa Minh. Các tu sĩ dòng Âu Tinh phải rút khỏi địa phận này.
Vào đầu năm 1763, khi Đức cha Hernandez về nhận nhiệm sở, địa phận có 4 linh mục Đa Minh Tây Ban Nha, 14 linh mục Đa Minh Việt Nam, 4 linh mục triều Việt Nam. Ngài điều hành địa phận 14 năm cho đến khi qua đời ngày 06/02/1777.
IV. Kết luận
Thật khó khám phá thần học “hiệp hành” trong Công nghị Lục Thủy! Đây là một phiên tòa thì đúng hơn, tuy dù những quy tắc tối thiểu về xử án không được tôn trọng, xét vì không ai làm thẩm phán trong vụ kiện liên quan đến mình (Nemo iudex in causa sua). Ta thấy trong vụ này, Đức cha Hilario, dòng Âu Tinh, đứng ra xử kiện bênh vực dòng này để chống lại dòng Đa Minh. Có lẽ nên tìm những phương pháp khác để giải quyết thay vì triệu tập Công nghị.
Trên thực tế, để giải quyết vụ tranh chấp này, song song với Công nghị, một đường lối khác đã được áp dụng, nghĩa là con đường tố tụng. Trong khi các văn kiện Công nghị Lục Thủy còn đang được cứu xét tại Rôma, thì trước khi qua đời (31/03/1754) Đức cha Hilario đã đặt cha Adriano cũng thuộc Dòng Âu Tinh làm quyền Đại diện tông tòa. Vị này còn đưa ra nhiều biện pháp cứng cỏi hơn. Dòng Đa Minh nại tới một vị thẩm phán thứ ba là cha Campos dòng Tên để xét xử hai Dòng. Dòng Đa Minh trình lên một bản báo cáo phản kháng cha Adriano gồm 91 điều. Sau khi xem xét, cha Campos ra vạ tuyệt thông cho cha Adriano (ngày 22/11/1758). Thế nhưng khi chuyện này đến tai Thánh Bộ Truyền Bá Đức Tin năm 1761, thì Bộ bác bỏ lối xét xử của vị thẩm phán Campos và những cha (Đa Minh) đã bầu cha Campos lên chức vụ này. Nói cách khác, vụ án bị bác bỏ. Nhưng trong thời gian ấy (ngày 15/05/1759) Bộ đã ra quyết định hủy bỏ các quyết định của Công nghị Lục Thủy, và bổ nhiệm linh mục Hernandez O.P. làm đại diện Tông Tòa địa phận Đông Đàng Ngoài, đồng thời ra lệnh cho các tu sĩ Dòng Âu Tinh phải ra khỏi địa phận. Tuy nhiên, để chấp hành quyết định này, vào tháng 03 năm 1762, Tòa Thánh phải cử Đức cha Jean Antoine, dòng Phan Sinh người Italia, đại diện tông tòa ở Trung Quốc tới Đông Đàng Ngoài công bố các sắc lệnh Tòa Thánh và bắt tất cả mọi bên liên hệ phải tuân theo. Lúc ấy vụ việc mới được giải quyết dứt khoát.
Dù sao, ta thấy công cuộc truyền giáo tại Việt Nam vào những thế kỷ đầu tiên đã gặp nhiều khó khăn không những từ bên ngoài (những cuộc bách hại) mà còn từ bên trong nội bộ. Vào lúc đầu là những tranh chấp giữa dòng Tên (nhận “bài sai” từ hoàng triều Bồ Đào Nha) với các Đại diện Tông Tòa (nhận “bài sai” từ Tòa Thánh). Trong trường hợp đang bàn, cuộc tranh chấp diễn ra giữa các thừa sai Đa Minh người Tây Ban Nha và các thừa sai Âu Tinh người Italia! Một bài học mà Bộ Truyền giáo đã rút ra là từ nay mỗi địa phận chỉ giao cho một Dòng phụ trách (độc quyền), với những lợi điểm và khuyết điểm của nó. Cụ thể là miền truyền giáo Việt Nam được ủy thác cho các thừa sai M.E.P. người Pháp, ngoại trừ những địa phận thuộc miền Đông Đàng Ngoài được ủy thác cho dòng Đa Minh người Tây Ban Nha (tỉnh dòng Mân Côi Philippines). Từ đó ta thấy có hai truyền thống đạo đức bình dân khác nhau: một bên là “các địa phận Dòng” (ảnh hưởng của Tây Ban Nha); bên kia là “các địa phận Tây ký” (ảnh hưởng của Pháp). Xin đan cử một thí dụ: đối với các địa phần Dòng, lễ kính Đức Mẹ trọng thể nhất là Đức Mẹ Vô Nhiễm Nguyên Tội (ngày 08 tháng 12), đối với các địa phận còn lại là lễ Đức Mẹ Hồn Xác Lên Trời (ngày 15 tháng 08).
____
[1] Đoạn này dịch từ sách của Marcos Gispert.
[2] Thời điểm này, Rôma đã hay tin về sự qua đời của Đức cha Hilario de Jesus (31-3-1754). Trước khi từ trần, ngài đã đặt cha Adriano de Santa Tecla làm Quyền Đại diện Tông Tòa.
THẺCông đồng




