CÔNG NGHỊ HỘI AN LẦN THỨ HAI NĂM 1682
Thời sự Thần học - Số 105, tháng 08/2024, tr. 72-113
@ Tsth
Trong các bản văn chính
thức, tên của Công nghị này là Synodus Cocincinae (Faifo 1682), tức là
Công nghị Đàng Trong, nhưng phải hiểu là lần thứ hai, để phân biệt với Công
nghị lần thứ nhất được triệu tập trước đó 10 năm (1672).
Trong khoảng thời gian
ấy, nhiều biến cố quan trọng đã xảy ra. Ngày 15/06/1679, Đức Cha Lambert
từ trần tại Thái Lan. Gần hai năm sau, ngày 09/09/1681, Bộ Truyền giáo mới
quyết định bổ nhiệm Lm. Guillaume Mahot làm Giám mục hiệu tòa Bide và Đại diện
Tông tòa Đàng Trong. Do cha Mahot không muốn nhận chức Giám mục nên Giám mục
Laneau, Đại diện Tông tòa Thái Lan, phải đích thân sang Đàng Trong để thuyết
phục.
Ngày
25/07/1682, Giám mục Laneau và đoàn tùy tùng gồm 5 thừa sai tới Lâm Tuyền, Nha
Trang, nơi linh mục Mahot đang hoạt động. Phải nhờ đến một cuộc họp có đông đủ
linh mục và thầy giảng ở Hội An vận động và làm áp lực, linh mục Mahot mới đồng
ý.
Ngày 19/10/1682, lễ tấn
phong được tổ chức trọng thể tại Hội An và đây là lễ tấn phong Giám mục đầu
tiên ở Việt Nam.
Ngày 26/10/1682, Đức
cha Mahot triệu tập Công nghị Hội An (lần hai) sau một tuần ngày nhậm chức và
bế mạc ngày 18/11/1682[1].
A. Thành phần tham dự
Theo cha Vachet thành
phần tham dự gồm 2 giám mục, 8 thừa sai Pháp, 4 linh mục bản xứ và 83 thầy
giảng, không kể những chức sắc nhỏ của các xứ đạo và các giáo hữu nòng cốt từ
nhiều nơi tới.
Thực tế, số linh mục
Pháp ở Đàng Trong thời điểm đó chỉ có 6 (Langlois, Vachet, Labbé, Nouguette,
Ausies và Forget), còn số linh mục Việt khi đó chỉ còn 2 (Luca Bền và Emmanuel
Bốn) vì Giuse Trang mất năm 1675 và Louis Đoán (Đang ? Đương ?) mất năm 1678.
Còn danh tính được nêu cuối bản văn Công nghị chỉ có 2 giám mục và 4 thừa sai,
không có Ausies và Forget.
B. Nội dung
Công nghị nhằm giải
quyết và điều chỉnh nhiều vấn đề thuộc tổ chức quản trị giáo phận, với những
điểm chính, được phân phối trong 5 thiên như sau:
1/ Về quyền của vị Đại
diện Tông tòa (6 điều), dựa theo các văn kiện Tòa Thánh.
2/ Cử hành các bí tích
(23 điều), đề cập đến việc sửa chữa các lạm dụng (khoản chung: 1 điều; Rửa tội: 4 điều; Thêm sức: 2 điều; Thánh
Thể: 1 điều; Giải tội: 6 điều; Xức dầu bệnh nhân: 1 điều; Phong chức: 1 điều; Hôn
phối: 7 điều).
3/ Vấn đề đào tạo các
thầy giảng (9 điều).
4/ Việc tuân giữ luật
Chúa (3 điều).
5/ Việc tuân giữ luật
Giáo hội (16 điều).
Theo Cha Benigne Vachet[2], hai nội
dung đáng ghi nhận vì gây nhiều tranh cãi đó là liên quan đến “tlan”
(trang) (loại bàn thờ trong gia đình) và bổn phận đối với người quá cố. Hai vấn
đề này đều liên quan đến tín ngưỡng của người Việt. Vì trong thư ngày
15.01.1679 gửi Đức Cha Lambert, thừa sai Courtelin ước muốn có một Công nghị để
giải quyết hai vấn đề này.
“Tlan là một cái
hộp bằng gỗ, trống ba phía. Ở trong không có tượng ảnh gì cả, mà chỉ có một tấm
giấy mạ vàng, trên đó người ta viết tên của người quá cố là một bậc thầy trong
khoa học hoặc trong công nghệ: sáng tối, người ta thắp nến, đốt hương hoặc
chưng bông, khi đi ra khỏi nhà hay khi đi đâu về nhà, người ta lạy ba lạy trước
“tlan”. Người ngoại tin rằng hồn của người quá cố trú ngụ trong tấm giấy có
viết tên mình; người ta dâng cúng các thức ăn người ta thường dùng trong các
bữa tiệc và xin hương hồn người quá cố phù hộ cho mình trong những lúc cần.
Những người Công giáo
nhát gan lập “tlan” trong nhà chỉ để người ta không biết mình là Công giáo, chứ
không thờ cúng hay khấn nguyện gì (…) Có lẽ lúc đầu không có gì là mê tín dị
đoan và mục đích chỉ là để khuyến khích các nghệ nhân, các quan tòa và các binh
sĩ phấn đấu trong ngành nghề của mình, nhờ tấm gương của nhân vật mà họ hằng có
ngay trước mắt. Các giáo sĩ dòng Tên đến trong xứ này vẫn cho rằng nghi thức
này hoàn toàn có tính cách xã hội, nên cho phép giáo hữu được có tlan trong
nhà. Các linh mục thừa sai Pháp, nhìn sự việc kỹ hơn, đã cấm và đang cấm, đến
độ một người Công giáo vi phạm điều đó cũng đủ để không được vào nhà thờ. Đây
là một điểm cần được phán quyết trong Công nghị miền lần này”.
Cũng theo Vachet, Công
nghị Hội An, với tuyệt đa số, đã cấm việc lập tlan. Nhưng vấn đề này không thấy
được ghi trong văn bản của Công nghị. Văn bản Công nghị Hội An nói nhiều đến
việc cử hành
bí tích, nhưng chỉ là nhắc lại những nguyên tắc chung, chứ không nêu vấn đề cụ
thể riêng biệt nào đối với Việt Nam.
Văn kiện Công nghị được
Đức Thánh Cha Innocente XI phê chuẩn ngày 8.2.1683[3].
C. Bình luận
Linh mục Bùi Đức Sinh[4] không dừng
lại ở việc thờ cúng tổ tiên hoặc các quy định về kỷ luật, nhưng muốn nêu bật
ảnh hưởng của Công nghị đối với việc tổ chức các cộng đoàn tín hữu.
Các thừa sai Pháp còn
đề ra phương hướng về tổ chức sinh hoạt tôn giáo ở miền Nam. Trong những năm
đầu, các ngài có sáng kiến quy tụ giáo hữu thành từng khu vực mà chúng ta gọi
là họ đạo hay giáo xứ. Các ngài tổ chức một cách chu đáo đời sống Công giáo, trong
mỗi họ đạo có cha sở hay không có. Vì các thừa sai quá ít mà các ngài phải đảm
đương cả xứ Nam, đường giao thông từ nơi này qua nơi khác lại khó khăn, nên
phải để ý đến hai yếu tố này trong việc tổ chức sinh hoạt tôn giáo. Các ngài
huấn luyện hai lớp thầy giảng khác nhau; một lớp lưu động và một lớp địa
phương.
Lớp thầy giảng lưu động
thường sống gần các cha, có mục đích đi vào các làng mạc để dạy đạo, thăm viếng
bệnh nhân và nếu cần, rửa tội cho họ. Chính một số thầy giảng này đã được gửi
qua Chủng viện ở Juthia hoặc Hòn Đất, học thần học và chịu chức linh mục. Lớp
thầy giảng địa phương gồm những bậc huynh trưởng gương mẫu trong mỗi khu vực.
Các thầy giảng địa phương này họp thành ban trị sự hay quí chức. Ban quí chức
gồm có ông trùm làm trưởng khu, một hay hai ông phó trưởng khu gọi là ông câu.
Kế đến là ông biện việc, ông này có trách nhiệm về trật tự ở trong nhà thờ họ,
và lo trang trí thánh đường trong các ngày lễ trọng. Trong một họ, ông thay thế
cha sở việc hướng dẫn bổn đạo và xướng kinh trong nhà thờ. Lâu lâu các ông họp
nhau để bàn về những việc trong họ.
Mỗi họ đạo chia ra làm
nhiều khóm, mỗi khóm đặt dưới sự trông nom của một quí chức. Quí chức sẽ làm sổ
giáo hữu trong khóm mình, thỉnh thoảng đi thăm viếng để phấn chấn anh em sống
cuộc đời Công giáo gương mẫu, khuyên những người tội lỗi trở lại và rửa tội cho
các trẻ con ngoại giáo lúc gần chết. Trong những khi anh em cần đến linh mục,
các ông quí chức có phận sự đi mời. Gặp trường hợp khó khăn, các ông họp hội
đồng để góp ý kiến và giải quyết chung.
Ngày Chúa Nhật, có linh
mục hay không có linh mục, tất cả anh em giáo hữu đều đến nhà thờ để lần chuỗi
Mân côi. Mỗi ngày chúa nhật bổn đạo lần ba chuỗi: trước Thánh lễ một chuỗi,
trưa một và tối một. Trong Thánh lễ chính ông trùm đọc Thánh thư và Phúc Âm
bằng Quốc ngữ (chữ Nôm). Ông đọc lịch Công giáo cho biết những ngày kiêng thịt
và ăn chay. Trong tuần, tối sáng đều có đọc kinh ở nhà thờ. Tối thứ hai đọc
kinh cầu hồn cho những anh em đã qua đời, thứ sáu đi đàng Thánh giá, thứ bảy đọc
những kinh tôn kính Đức Mẹ. Tất cả bổn đạo đều kính nể các ông quí chức và tuân
theo những quyết định của các ông.
Mỗi năm hai ba lần, các
linh mục đến thăm họ đạo, trong lúc ở tại họ, cộng đồng tín hữu sống trong một
bầu khí từng bừng náo nhiệt. Linh mục ở lại trong họ một thời gian để giải tội
và cho rước lễ. Chính trong thời gian ấy, các ngài đem cho dân Chúa sự bình an
tâm hồn. Nhờ có tổ chức chặt chẽ này mà phần nào Giáo hội Việt Nam đứng vững
trong những cuộc bách hại liên tục.
[1] Nguồn: Adrien Launay, Histoire
de la mission de Cochinchine, Documents historiques I, Paris 1923, tr.
272-287.
[2] Xc A. Launay, Histoire
de la Mission de la Cochinchine I, tr.274, được trích dẫn trong Trương Bá
Cần (tập I, trang 228-229).
[3] Constitutiones Synodi
quae celebrata est in urbe Fàifo die 26 octobris anni 1682.
[4] Bùi Đức Sinh, Giáo hội
Công giáo ở Việt Nam, quyển I, in lần thứ hai, Canada 1988, trang 294-295.





