CÔNG ĐỒNG AJUTHIA NĂM 1664

Thời sự Thần học - Số 105, tháng 08/2024, tr. 15-58

@  Lm. Đào Quang Toản

Bài viết khá dài. Chúng tôi đã xin phép tác giả để rút gọn cho hợp với khuôn khổ một bài báo, loại bỏ những chi tiết bên lề và phần thứ ba bàn về Hội dòng Tông đồ. Như vậy nội dung gồm hai phần: 1/ Công đồng Ajuthia 1664. 2/ Huấn Thị gửi các thừa sai. (Tác giả dùng từ “Công đồng”, nhưng thiết nghĩ nên gọi là “Công nghị” thì sát nghĩa hơn; đây là synodus chứ không phải là concilium).
Nguồn tài liệu
- Bài viết đầy đủ: http://daoquangtoan.free.fr/articlesPJD/congdongajuthia.htm
- Ký sự của Đức cha Lambert từ ngày 22/10/1663 đến ngày 22/05/1665, (AMEP, vol. 121, p. 657-686; vol. 876, p. 69-95).
- Thư từ của Đức cha Lambert trong năm 1664, (26 lá thư tiếng Pháp, và 4 tiếng La tinh).
- Đức cha Pallu: tập Đoản Ký Truyền Giáo và Hành Trình, tựa là: Relation abrégée des missions et des voyages des evesques françois, envoyez aux royaumes de la Chine, Cochinchine, Tonquin, & Siam. Par Messire François Pallu, Paris, Denys Bechet, 1668, 148 pages.
- Ký sự của Đức cha Pallu: “Ce qui s’est passé de plus remarquable dans tous les lieux de nos missions depuis mon arrivée à Siam jusques au temps de mon retour en Europe” (s.d.), (AMEP, vol. 856, p. 437-497).
- Đức cha Pallu: các thư ngày 17/02, ngày 14/10 và ngày 20/10/1664, (AMEP, vol. 101, p. 211-213, p. 215-217, p. 219-221).
- Đức cha Pallu: ký sự 1658-1665 bằng tiếng la tinh (AMEP, vol. 101, p. 277-292).
Chữ viết tắt: AMEP = Archives des Missions Étrangères de Paris. Đc = Đức cha. Gh = Giáo hội

Dẫn nhập

Như chúng ta đã biết, Vùng Đông Ấn là một vùng truyền giáo thuộc bảo trợ Bồ Đào Nha, theo đó giáo phận Goa đã được thành lập ngày 31/01/1533. Đàng Trong và Đàng Ngoài đều thuộc địa phận này. Từ ngày 04/02/1558, giáo phận Malacca được thành lập. Cả hai miền Việt Nam thuộc giáo phận mới. Ngày 23/01/1576, giáo phận mới Macau (Áo Môn) được thành lập. Đàng Ngoài thuộc giáo phận mới. Đàng Trong vẫn thuộc giáo phận Malacca. Cả ba giáo phận này đều là chính tòa và tùy thuộc Qui chế Bảo trợ Bồ Đào Nha (padronado).

Sau gần 50 năm truyền giáo ở Đàng Trong và Đàng Ngoài, các cha dòng Tên bị trục xuất khỏi Việt Nam. Cha Đắc Lộ được lệnh bề trên về Âu Châu vận động Giáo hội gởi giám mục đi truyền giáo ở Việt Nam. Trong ba năm 1649-1652 ở Rôma, cha đã không tìm ra ứng viên giám mục. Hai năm 1653-1654 ở Paris, cha đã gặp may mắn hơn. Cha đã tìm được các ứng viên giám mục. Kết quả là ngày 29/07/1658, Đức Thánh Cha Alexandre VII bổ nhiệm cha François Pallu làm giám mục hiệu tòa Héliopolis, cha Pierre Lambert de la Motte làm giám mục hiệu tòa Béryte và cả hai làm Giám quản Tông Tòa cho các sở truyền giáo Trung Hoa và Việt Nam. Rồi ngày 09/09/1659, Đức Thánh Cha Alexandre VII ban sắc chỉ “Super Cathedram” bổ nhiệm Đức cha François Pallu làm Đại diện Tông Tòa Đàng Ngoài và Đức cha Pierre Lambert de la Motte làm Đại diện Tông Tòa Đàng Trong. Từ đây, ngày 09/09/1659 được coi là ngày mở đầu cho thời kỳ thứ hai trong lịch sử truyền giáo ở Việt Nam: thời kỳ TÔNG TÒA, kéo dài 300 năm, từ 1659 đến 1960.

Ngày 09/09/1659, Ðức Thánh Cha Alexandre VII ban sắc lệnh thiết lập 2 giáo phận truyền giáo đầu tiên tại Việt Nam: Đức cha François Pallu được bổ nhiệm làm Giám quản Tông Tòa Đàng Ngoài, thêm quyền cai quản 5 tỉnh Vân Nam, Quí Châu, Hồ Nam, Hồ Bắc và Tứ Xuyên của Trung Quốc và nước Lào; và Đức cha Pierre Lambert de la Motte được bổ nhiệm làm Giám quản Tông Tòa Đàng Trong, thêm quyền cai quản các tỉnh Chiết Giang, Phúc Kiến, Quảng Đông, Quảng Tây và đảo Hải Nam của Trung Quốc và gồm luôn cả Chiêm Thành.

Được bổ nhiệm làm Giám mục Tông Tòa ở Đàng Ngoài và Đàng Trong, hai Đức cha François Pallu và Pierre Lambert de la Motte, kẻ trước người sau, cùng với một số cộng sự viên, đã lên đường đi nhận giáo phận. Những vị đến được thủ đô Ayuthia nước Xiêm gồm tất cả 8 người. Ba người trong phái đoàn thừa sai Ðàng Trong đến ngày 22/08/1662: Đức cha Lambert với hai cha Jacques de Bourges và François Deydier. Năm người thuộc đoàn thừa sai Ðàng Ngoài đến ngày 27/01/1664: Đức cha Pallu và bốn cha Pierre Brindeau, Louis Laneau, Louis Chevreuil và Antoine Hainques. Nhưng ngày 14/10/1663 cha Jacques de Bourges được Đức cha Lambert gửi về Âu Châu với sứ mệnh trình bày cho Tòa Thánh về những khó khăn với các cha dòng Tên Bồ Ðào Nha và xin nới rộng quyền cho các giám mục Đại diện Tông Tòa. Vị chi, ở thời điểm này, đầu năm 1664, có mặt tại Ayuthia chỉ có 7 người.

Cả hai Đức cha Pierre Lambert de La Motte và François Pallu đều nóng lòng muốn đi đến hai địa phận Ðàng Trong và Ðàng Ngoài của mình. Nhưng những thơ từ của các cha dòng Tên và những chứng tá của các giáo hữu Việt Nam tỵ nạn tại Xiêm đều cho thấy rằng ở Việt Nam, Bắc Hà với Trịnh Tạc và nhất là Nam Hà với Hiền Vương, đạo Công giáo đang bị ngăn cấm và bách hại: các thừa sai bị trục xuất, các nhà thờ bị triệt hạ, giáo dân bị bắt bớ, giam cầm, đánh đập và giết hại. Bị khó khăn và bách hại như vậy, song các giáo dân vẫn kiên cường tuyên xưng đức tin. Ðiều đó làm hai Ðức cha lấy làm yên ủi và tin tưởng. Trong các thư liên lạc, các cha dòng Tên ở Việt Nam cũng khuyên hai Đức cha nên gởi người đi quan sát trước khi khởi sự. Ðó là một trong những lý do khiến Đức cha Lambert trao cho cha Louis Chevreuil làm Tổng quản Giáo phận Ðàng Trong và gởi ngài đi Hải Phố vào tháng 06/1664.

Hai Đức cha Lambert và Pallu bàn luận và trao đổi với nhau rất nhiều. Cả hai đều nhận định rằng trong tình trạng bất lợi ở Việt Nam như vậy, sự hiện diện của mình chỉ càng gây thêm khó khăn và làm cho cuộc bách đạo trầm trọng hơn, nên các ngài quyết định phải nhẫn nại chờ đợi ít lâu. Ðàng khác, cùng năm được bổ nhiệm, Thánh Bộ Truyền giáo đã gởi đi cho hai Đức cha những dặn dò, nhắn nhủ trong tài liệu có thể gọi là “Huấn thị Truyền giáo” ngày 10/11/1659 (Quoniam vos ea estis diligentia). Đức cha Pallu đã đọc kỹ bản Huấn Thị này, đã suy nghĩ và đã viết xong ở Ispahan một ít “Những điều góp thêm vào Huấn thị Truyền giáo” năm 1662. Phải chăng đây là dịp Chúa Quan Phòng định liệu, để thảo luận chung với Đức cha Lambert và các cha thừa sai khác về những nguyên tắc mà Thánh Bộ đã chỉ thị, hầu thống nhất hành động?

Thêm vào đó, khi còn ở Paris, chưa hiểu biết đủ về cách sống địa phương, chưa nắm vững bản chất và những khó khăn của sứ mệnh thừa sai, chưa có kinh nghiệm về đời sống truyền giáo, các ngài chưa nghĩ đến chuyện ấn định những nguyên tắc sống cho mình và cho các cộng tác viên. Bây giờ, đã học được nhiều trên đường đi, đã thấy không ít những điều mới lạ qua cuộc sống tại chỗ trên đất Xiêm, đã gặp và sống cụ thể với những giáo dân Việt Nam tại Ayuthia, hai Đức cha thấy cần phải tổng hợp những huấn thị của Thánh Bộ với những quan sát nhận được để rút tỉa ra những kết luận làm nguyên tắc sống, để tiến thoái khôn khéo hơn và bảo vệ kín đáo hơn.

Hai Đức cha mang ý tưởng này chia sẻ cùng bốn linh mục thừa sai còn lại ở Ayuthia: Deydier, Hainques, Brindeau và Laneau (Cha de Bourges đã về Âu châu, cha Chevreuil đã đi Đàng Trong). Các cha đều đồng ý. Thế là Công đồng Thừa sai Hải ngoại đầu tiên đã được thực hiện vào năm 1664, xác định những nguyên tắc và chương trình làm việc truyền giáo.

Khởi đầu, tất cả 6 vị thừa sai gồm 2 giám mục và 4 linh mục, đã làm một cuộc tĩnh tâm, cầu nguyện và ăn chay. Trong thánh lễ khai mạc, các ngài đã xin Chúa Thánh Thần đổ đầy ơn khôn ngoan xuống cho mỗi người. Rồi vào Công đồng, phân phát tài liệu làm việc và khuyến cáo mỗi người, hãy tựa vào Thánh Kinh, Giáo Luật, chỉ dạy giáo hoàng, giảng dạy giáo phụ, gương lành các thánh, đặc biệt là thánh Phanxicô Xaviê, để góp ý tìm ra những nguyên tắc và quyết định. Kết quả là một tài liệu đã được soạn thảo với đầu đề là “Chỉ dẫn thực hiện sứ mệnh truyền giáo, dành cho các thừa sai ở Trung Hoa, Đàng Ngoài , Đàng Trong và Xiêm La, họp tại Ayuthia, thủ đô nước Xiêm”. Tài liệu này, gọi tắt là “Chỉ dẫn Thừa sai” (Monita ad Missionarios), đề cập đến ba ý tưởng nòng cốt là: 1- sự thánh hóa người tông đồ rao giảng ơn cứu rỗi Kitô, 2- sự trở lại đạo của lương dân và 3- sự tổ chức Giáo hội. “Chỉ dẫn Thừa sai” đã lấy lại những ý tưởng nền tảng của bản “Huấn thị gởi các Ðại diện Tông Tòa đang chuẩn bị lên đường đi Trung Hoa, Đàng Ngoài và Đàng Trong”, do Thánh Bộ Truyền giáo gởi ngày 10/11/1659. Có thể bảo rằng đây là thủ bản phác thảo những nét chính yếu cho việc rao giảng Tin Mừng ở Viễn Ðông về phương pháp, phương tiện hành động và việc thiết lập các cộng đoàn Kitô. Từ nay, dẫu ở trong những hoàn cảnh và thời gian rất khác biệt, hay ở trong những xứ và với những người rất mới lạ, “Chỉ dẫn Thừa sai” này đã, vẫn và sẽ được tôn trọng và áp dụng cho các Thừa sai Hải ngoại Paris.

I. Công đồng Ayuthia, năm 1664

1. Công đồng Ajuthia: tại sao?

Theo lời Đức cha Lambert, họp Công đồng vì ba lý do sau:

Thứ nhất: nói chung, để đối phó với những sự vô trật tự rất lớn và sự vô kỷ luật của các giáo sĩ triều và các hội dòng tu sĩ trong khắp các nơi này; nói riêng, để tránh được các cái xấu trên và tìm ra phương thế để khỏi rơi vào đó.

Thứ hai: để giải quyết nhiều trường hợp hệ trọng và khó khăn.

Thứ ba: để thiết định một đường lối chung cho các thừa sai hầu tất cả đều giống nhau nhất có thể, về cách hành động bên trong và bên ngoài.[1]

Đức cha Pallu cũng thấy rằng hai giám mục cần phải hội lại với nhau để cùng chung một ý mà quyết định nhiều điểm tối cần cho cách thức sinh hoạt chung phải giữ.[2]

2. Khai mạc Công đồng Ajuthia

Chính Đức cha Lambert cho biết Công đồng được khai mạc vào ngày cuối cùng tháng 2 năm 1664. Chúng tôi xin dịch thuật đoạn ký sự của ngài nói về điều này như sau:

Sau khi được biết cuộc đời tươi đẹp và cái chết hạnh phúc của Đức cha Métellopolis và các cha thừa sai Meusnier, Périgaud, Chéreau, Brunel và Danville, và ngài Fortis de Claps, giáo dân, và sau khi đã thi hành nghĩa vụ sau cùng đối với các ngài, chúng tôi long trọng khai mạc Công đồng vào ngày sau hết của tháng 2 năm 1664. Công việc rất đỗi quan trọng này đã khiến chúng tôi không thể chú tâm vào việc hoán cải các linh hồn như bình thường có thể làm được.[3]

Như thế có nghĩa là Công đồng Ajuthia đã khai mạc vào thứ 6 ngày 29/02/1664, tại nhà thờ thánh Giuse trong khu Việt kiều ở kinh đô Ajuthia, xứ Xiêm La.

Chúng tôi thấy giữa tất cả những sử gia, mà chúng tôi đọc được, đã đề cập tới Công đồng Ajuthia, chỉ có bà Françoise Fauconnet-Buzelin là nói tới thời điểm lịch sử này mà thôi[4]. Ngay cả trong tác phẩm của sử gia rất uy tín, cha Josef Metzler, chúng ta cũng không biết được Công đồng Ajuthia đã khai mạc vào lúc nào[5]. Khác với bà Fauconnet-Buzelin, các sử gia đã không nói lên được, có lẽ vì họ không may mắn gặp thấy tài liệu mà chúng tôi vừa trưng dẫn chăng?

“Công đồng này đã khai mở vào ‘ngày cuối tháng 2’ và sẽ kéo dài một phần lớn tháng 3.” Bà Fauconnet-Buzelin đã nói thế. Phần đầu câu nói thì đúng, có trích dẫn cụ thể: “ngày cuối tháng 2”, dù không cho biết trích dẫn từ đâu. Phần sau câu nói thì do suy luận riêng, không có trích dẫn. Phần chúng ta, chúng ta sẽ có dịp tìm hiểu xem Công đồng diễn tiến ra sao, kéo dài bao lâu và kết thúc vào thời điểm nào.

3. Diễn tiến

Để biết qua về đề tài và cách thức làm việc của các thừa sai Pháp trong Công đồng Ajuthia, chúng ta sẽ đọc lại vài trang tập Đoản Ký của Đức cha Pallu.[6]

Trước hết, chúng tôi nghĩ rằng chúng tôi phải bảo đảm mình tránh khỏi mọi sự có thể hướng tới sự buông lỏng mà chúng tôi có thể từ từ dấn thân vào, với những lý do bề ngoài xem ra có vẻ như cho phép được sử dụng.

Thứ đến, chúng tôi nghĩ rằng bổn phận của chúng tôi là sớm tìm phương thế nào để loại trừ hoàn toàn sự buông lỏng và gầy dựng những việc thực hành thánh thiện và nghiêm ngặt hơn một chút, có thể nên gương mẫu cho mọi người, mà đặt hết lo lắng và tâm trí mình vào đó, theo đúng như tầm quan trọng của sự việc và danh dự chức vị chúng tôi đòi buộc.

Và sau cùng, để cho mình không bị nhầm lẫn bởi những quy tắc sai lệch, chúng tôi có trong tay cuốn Phúc Âm, Bộ Giáo Luật, các Hiến Chương của các Đức Giáo hoàng, các Sắc Lệnh đặc biệt của Thánh Bộ Truyền bá Đức tin, gương sáng các vị lo việc tông đồ, nhất là thánh Phanxicô Xaviê mà cuộc sống, các hoạt động và các bước chân, nhưng nhất là các châm ngôn nằm trong những thư từ của ngài cung cấp cho ta những cách sống nghiêm chỉnh. Cứ tuân theo đó, người ta sẽ hứa hẹn cho chính mình những thành quả rất tốt đẹp và tránh được mọi lời trách móc. Bởi chưng, làm việc thiện không chưa đủ, nhưng còn phải làm theo những đường lối trong sáng, thẳng thắn và chính đáng nữa.

Sự suy xét trên đã từ từ đưa chúng tôi đến cuộc thảo luận về nhiều vấn đề (…).

Đó là tường thuật của Đức cha Pallu. Với cái nhìn khách quan hơn, một sử gia hiện đại, Josef Metzler, đã tóm lược cách giản dị và rõ ràng rằng[7]:

Công đồng đã xét về ba đề tài chính: 1) Chỉ dẫn về phong cách các thừa sai Hội Thừa Sai Paris, về việc truyền giáo của họ và về tổ chức công việc truyền giáo; 2) Thiết lập một Chủng viện để đào tạo các linh mục địa phương; 3) Lập ‘Hội dòng Tông đồ’.

Các cuộc thảo luận thì dựa trên Kinh Thánh, giáo lý các Giáo Phụ, Giáo Luật, các Sắc Lệnh của Giáo hoàng và gương mẫu các thánh, cách riêng là thánh Phanxicô Xaviê.

Đức cha Pallu đã cho chúng ta hay là các thừa sai Pháp muốn cử hành Công đồng trong suốt kỳ Mùa Chay. Và cũng chính ngài sẽ cho chúng ta biết rằng Công đồng đã diễn tiến qua những buổi hội thảo khác nhau, tuy chúng ta không rõ là có tất cả bao nhiêu cuộc họp và lịch trình ra sao. Sau nữa, chúng ta cũng không rõ là ông Chamesson, giáo dân người Pháp đi theo Đức cha Pallu, có tham dự thực thụ vào Công đồng này hay không.

Và trong thời gian diễn ra Công đồng, các thừa sai Pháp còn có những lo lắng và những hoạt động khác như chúng ta sẽ khám phá ra ngay sau đây.

* Chúa nhật thứ I mùa Chay

Năm 1664, mùa Chay đã bắt đầu với thứ Tư lễ Tro ngày 27/02 và người ta sẽ mừng lễ Phục Sinh vào ngày 13/04. Chúa nhật thứ I mùa Chay rơi vào ngày 2 tháng 3.

Hôm đó, nhóm thừa sai Pháp tổ chức nghi thức rước sách trọng thể, với sự tham dự của các tu sĩ dòng Tên và dòng Đa Minh từ khu bên cạnh sang. Đó là do sáng kiến của nhóm Pháp đang tìm cách giao hảo với các tu sĩ và giáo dân khu Bồ Đào Nha. Dân chúng ở đó thì chưa hề bao giờ thấy một nghi lễ như vậy. Họ ngạc nhiên nhìn đoàn giáo sĩ và tu sĩ, y phục chỉnh tề, nghiêm trang cung kính, người này theo sau người nọ, thong thả theo đoàn rước.

Rồi ít lâu sau buổi rước, Đức cha Lambert ban bí tích Thêm Sức cho tất cả những giáo dân nào muốn, người Âu cũng như người Á.

* Ngày lễ thánh Giuse

Thời ấy, người Công giáo có lòng sùng kính thánh Giuse cách đặc biệt. Các thừa sai Pháp đã chọn thánh Giuse làm quan thầy phù hộ cho công cuộc truyền giáo của họ. Đức cha Lambert đã dâng kính thánh Giuse ngôi nhà thờ ngài cho dựng lên tại khu Việt kiều. Năm 1664 này, chưa có chủng viện thừa sai Pháp tại Xiêm La. Mấy năm sau, khi tạo lập chủng viện, thì họ cũng sẽ dâng kính thánh Giuse.

Ngày lễ thánh Giuse 1664, các thừa sai Pháp mời hai cha bề trên cộng đoàn dòng Tên và cộng đoàn thánh Đa Minh cùng các tu sĩ của họ sang tham dự. Và “họ đã tới với các khí cụ âm nhạc, và ở lại suốt ngày hôm đó với các thừa sai, dự buổi chầu bốn mươi tiếng đồng hồ, Thánh Thể được trưng bày đêm ngày với tất cả tự do như trong một xứ Công giáo vậy”.[8]

Tuy nhiên, cuộc sống ở Ajuthia sẽ không êm đềm, vui vẻ và hiền hòa như hình ảnh cuộc rước sách và buổi chầu Thánh Thể đâu. Các tin tức mới nhận và những biến cố xảy ra sẽ làm đảo lộn gần như hoàn toàn dự tính ban đầu của các thừa sai Pháp.

* Tin Nhật Bản và Trung Hoa

Vào kỳ đầu mùa Chay, một con tàu của triều đình Xiêm La từ Nhật Bản trở về. Người ta cho hay rằng cuộc bách đạo vẫn tiếp tục cách tàn nhẫn trên đất Phù Tang. Năm qua, có tới 120 giáo dân chịu tử vì đạo. Và tình hình tại Trung Hoa vẫn không có gì là khả quan. Nhà Thanh đã tiếm quyền nhà Minh vào những năm 1644, lập triều đại mới. Các thừa sai, đặc biệt các cha dòng Tên, bị nghi kỵ, lại còn bị giam cầm nữa.

Năm trước, Đức cha Lambert và cha Deydier đã xuống tàu đi Trung Hoa. Chuyến đi bất thành, nhưng ngài vẫn giữ ý định sẽ trẩy sang đó vào dịp đi biển mùa hè sắp tới. Bây giờ, trước tin tức vừa nhận về hiện trạng truyền giáo bất khả thực thi tại Trung Hoa, phải trở về với thực tế. Người ta “chỉ còn nghĩ tới chuyện đi Đàng Ngoài và Đàng Trong mà thôi […] Một con tàu sẽ rời đây đi tới Đàng Ngoài, Đức cha Pallu tháp tùng bởi cha Brindeau đã sẵn sàng xuống tàu.”[9]

Chúng ta thấy đã có sự thay đổi so với dự tính đầu tiên: Đức cha Lambert sẽ đi Đàng Trong thay vì Trung Hoa. Jean Guennou cũng có cùng nhận xét: “Ngài Đại diện Tông tòa thay đổi chương trình mình và quyết định vào Đàng Trong, trong khi Pallu sẽ đi Đàng Ngoài.”[10]

Nhưng rồi, lại phải thay đổi. Trái với ý muốn hồi tháng 2 vừa qua, Đức cha Lambert sẽ không ra đi cùng trên chuyến tàu này để sang Đàng Trong. Đã xảy ra những chuyện không như dự đoán.

* Một con tàu từ Đàng Trong

Mấy ngày sau con tàu từ Nhật Bản, một con tàu khác của triều đình Xiêm La trở về từ Đàng Trong. Đây là “con tàu của thuyền trưởng Robin, thay vì đi Quảng Đông, đã bị dạt vào bến Hội An”[11], nay về mang theo thừ từ và quà biếu của các cha dòng Tên đang rao giảng Tin Mừng tại đó. Các cha cho biết năm ngoái đã có cuộc bách đạo tại Đàng Trong. Bốn tín hữu phải chịu tử hình vì đạo. Họ gửi cho Đức cha Lambert món quà là một mã tấu đã chém đầu vị anh hùng đức tin, một tấm chiếu và một tấm vải thấm máu các vị tử đạo. Họ còn đề nghị là Đức cha Lambert hãy tạm rời lại ý định sang Đàng Trong, e rằng sự hiện diện của vị Đại diện Tông tòa với chức phẩm Giám mục sẽ không tạo thuận tiện cho Giáo hội địa phương vào lúc này.

Vậy, Đức cha Lambert nên lưu chân tại Xiêm La chờ thời cơ thuận tiện, hay cần phải sang Đàng Trong là giáo phận của ngài đang gặp khó khăn?

* Tám lương dân xứ Đàng Trong

Lại thêm một chuyện khác, vẫn vào dịp đầu tháng 3 này. Đó là chuyện lính Xiêm La bắt giữ một con thuyền có tám người đàn ông Đàng Trong tại vùng biển ranh giới giữa Cam Bốt và Xiêm La. Người ta nghi ngờ họ là những gián điệp của triều đình chúa Nguyễn. Họ bị giải về Ajuthia. Nhưng sau cùng, họ được minh oan và được trả tự do.

Tám lương dân Đàng Trong lưu lại tại Xiêm La sáu tuần lễ. Suốt thời gian này, họ được nghe các thừa sai giảng giải về đạo Chúa. Sau cùng, bốn người trong nhóm xin chịu phép Rửa Tội trước khi về quê hương. Đức cha Lambert thấy đây là một cơ hội tốt để ngài sang Đàng Trong trên chiếc thuyền của tám người này. Nhưng sau cùng, Đức cha Lambert đã không ra đi.

* Đức cha Lambert cần ở lại Xiêm La

Đức cha Lambert thường xuyên nghĩ rằng ngài phải sang giáo phận của ngài. Nhưng lúc đó, tất cả các thừa sai đều khuyên ngài nên chờ sang năm tới. Mặt khác, ngài cần tạm thời ở lại Xiêm La vì lợi ích của toàn thể công cuộc truyền giáo của họ. Chúng ta sẽ thấy, chẳng ai đoán trước được, nhưng đất Xiêm La đang từ từ trở nên trung tâm truyền giáo của các thừa sai người Pháp. Bởi thế, có lẽ cần phải có một người đứng đầu trung tâm, rộng khôn ngoan và cao bản lãnh.

* Cha Chevreuil đi Đàng Trong

Trong một lá thư viết cho cha Bourges, có lẽ vào tháng 5, Đức cha Lambert nói rất mong tin của cha Bourges từ Âu châu. Ngài còn mong sao Đức cha Pallu có được tin tức từ Âu châu trước khi xuống tàu sang Đàng Ngoài. Ngài nói thêm: “Về công việc truyền giáo, cha sẽ biết ý kiến các thừa sai qua Công đồng nhỏ của chúng tôi sẽ kết thúc trong vòng mười lăm hay ba tuần lễ nữa.”[12]

Tới đây, quyết định của các thừa sai là Đức cha Pallu sẽ đi Đàng Ngoài với cha Brindeau. Và Đức cha Lambert sẽ tạm ở lại Xiêm La. Thay vào đó, cha Chevreuil sẽ sang Đàng Trong. Ngày 17/06, cha Chevreuil rời Xiêm La với một thông dịch viên. Đức cha Pallu không sang Đàng Ngoài với cha Brindeau được, vì bị tay buôn người Hồi giáo lừa lọc vào phút cuối. Con tàu người Hồi giáo trên thay vì đi Đàng Ngoài, sẽ đổi hướng sang Macao.

4. Bế mạc Công đồng

Thành thật mà nói, chúng ta chưa tìm được sử liệu nào cho biết chính xác Công đồng Ajuthia hoàn tất vào lúc nào? nghi thức bế mạc ra sao? Tuy nhiên, khi suy xét về những sự cố xảy ra như vừa kể trên, chúng ta có thể nghĩ rằng Công đồng Ajuthia khai mạc ngày 29/02 có thể đã kết thúc trễ lắm là trước khi Đức cha Pallu xuống tàu đi Đàng Ngoài như dự tính, tức vào khoảng cuối tháng 5 hay đầu tháng 6.

Công đồng đã kéo dài hơn dự định. Trước đây, Đức cha Pallu đã nói “để kéo được những ơn lành từ Trời xuống trên các buổi hội của chúng tôi, những buổi hội sẽ diễn ra trong suốt mùa Chay”. Mà nay, mùa Chay đã qua và người ta đã mừng Phục Sinh từ hôm 13/04 rồi.

Bây giờ là mùa hè, và mùa hè là mùa đi biển. Họ cần kết thúc Công đồng để ra đi tới nhiệm sở truyền giáo. Và rõ ràng là cho tới đầu tháng 6, Đức cha Pallu và các thừa sai Pháp chẳng có tin tức chính xác gì về Giáo hội tại Đàng Ngoài cả. Và họ vẫn tìm đủ mọi cách để sang được đó. Đức cha Pallu chứng thực rằng ngay trong lúc còn hội họp Công đồng, các ngài vẫn luôn lo lắng tìm cho ra phương tiện để đến nơi đã được trao phó:

Chúng tôi bận việc một cách rất hữu ích cho công cuộc truyền giáo của chúng tôi trong những buổi hội họp thường xuyên giữa chúng tôi về những đề tài mà tôi đã nêu ra trước đây. Việc này đòi hỏi chúng tôi phải lo nghiên cứu rất nghiêm chỉnh và liên tục. Dù thế, chúng tôi vẫn phải lo lắng tìm kiếm những phương tiện nào giúp chúng tôi đến những nơi truyền giáo sớm nhất có thể.[13]

Đức cha Pallu vừa nói đến những “buổi hội họp thường xuyên” thời cử hành Công đồng. Nhưng ngài lại không nói gì về chuyện Công đồng kết thúc, chuyện mà chúng ta muốn biết. Cái bận tâm chính nơi các ngài không phải là nói chuyện bế mạc Công đồng, nhưng là phải sớm đến nơi truyền giáo.

5. Sau Công đồng

Kết quả sau cùng của Công đồng là do Tòa Thánh. Nhưng trong khi chờ đợi phán quyết tối cao, chúng ta hãy thử nhìn xem thành quả tạm thời của Công đồng ra sao. Trong Đoản Ký, Đức cha Pallu kể rằng:

Sau cùng, Đức cha Bêritê và tôi, với ý kiến của các giáo sĩ, chúng tôi nhận định rằng để có được nền tảng vững chắc cho dự định của mình, điều tuyệt đối cần thiết là:

Thứ nhất, xin Tòa Thánh đặt vị Đại diện Tông tòa cho xứ sở và thành phố Xiêm La như thủ lãnh và có quyền tổng quát trên mọi việc truyền giáo của chúng tôi.

Thứ hai, thành lập tại Xiêm La một Chủng viện chung làm nơi học tiếng nói các vương quốc lân cận, nơi đào tạo các thày giảng và nơi chuẩn bị chức linh mục cho những ai xét thấy là xứng đáng.

Thứ ba, xin phê chuẩn tại Rôma các điều lệ khác nhau mà chúng tôi xét thấy cần thiết cho cách sống của chúng tôi, hầu người ta tuân thủ dễ dàng hơn nếu được Tòa Thánh công nhận.

Thứ tư, xin quyết định về những khó khăn quan trọng, hoặc về phong tục tập quán, hoặc về kỷ luật giáo sĩ tại những nơi này. Phần đông các nhà truyền giáo thường khổ tâm không biết phải giải quyết vấn đề này làm sao, do đó nẩy sinh mối tranh chấp giữa họ và tổn hại cho đạo.

Sau cùng, tiên liệu nhiều điểm khác nữa mà sự chuẩn nhận không phải là ít quan trọng.[14]

* Hai con tàu đến từ Macao

Như vừa nói trên, ngày 17/06, cha Chevreuil rời Xiêm La đi Đàng Trong. Vào những ngày đó, một con tàu Bồ Đào Nha từ thành phố Goa cập bến Xiêm La. Con tàu cho hay rằng hai cha thừa sai dòng Tên cuối cùng tại Đàng Ngoài đã bị trục xuất từ hồi tháng 11 năm vừa qua. Sang Batavia, cha bề trên Onufre Borges đã qua đời vào ngày 17/01/1664, và cha người Pháp tên Tissanier thì sẽ qua Xiêm La.

Từ lúc tới Ajuthia ngày 27/01/1664, nay Đức cha Pallu mới có tin chính xác về giáo phận Đàng Ngoài của ngài, tin giáo phận đang bị bách đạo. Chắc hẳn không phải là lúc ngài nên tới giáo phận của mình. Và quyết định sau cùng là Đức cha Pallu là sẽ không tìm cách tới giáo phận của ngài vào lúc đó nữa. Ngài kể:

[…] Trong lúc tôi khẩn nài người Hồi giáo ấy là phải giữ lời, thì tôi nhận được tin mới về Đàng Ngoài cho biết cuộc bách hại nổi lên dữ dội đối với các tín hữu, việc công bố niềm tin của chúng ta bị nghiêm cấm, và tất cả các vị rao giảng Phúc Âm bị đuổi khỏi xứ. Do đó, người ta đoán rằng việc cập bến của tôi vào xứ này là một điều tai hại đáng tiếc vì bất tuân lệnh nhà vua, lại một lần nữa kích thích cơn giận chưa nguôi đối với các tín hữu mới đó; họ sẽ bị đặt vào cơn bách hại khủng khiếp mà không có linh mục.[15]

Một tháng sau, lại thêm một con tàu Bồ Đào Nha thứ hai cũng từ Goa đến. Và cứ thế, đời sống, sinh hoạt, dự tính… của các thừa sai Pháp thay đổi nhịp nhàng theo những chuyến tàu đi đi về về nơi bến cảng Xiêm La.

* Hai cha dòng Tên người Pháp đến Xiêm La

Ngày 29/07, hai cha dòng Tên người Pháp tới Ajuthia trên một con tàu người Hòa Lan từ thành phố Batavia: cha Tissanier và cha Albier. Các ngài là hai linh mục thuộc một hội dòng gần gũi, là hai đồng hương nơi chốn quê người xa lạ. Hai cha này đã đem lại rất nhiều tin tức truyền giáo vùng đó, cũng như tình nghĩa cho nhóm thừa sai Pháp. Đương nhiên, hai cha ở bên khu Bồ Đào Nha, trong cộng đoàn dòng Tên, nhưng hằng tuần các cha đều sang ăn cơm chung với nhóm thừa sai Pháp.

Những trao đổi qua lại của họ đã khiến cha Tissanier soạn thảo ra, vào cuối năm 1664 đó, một luận văn nhỏ bằng tiếng la tinh, tựa đề: Religiosus Negociator (Tu Sĩ Lái Buôn). Cha Tissanier trình bày và lý luận rằng các tu sĩ dòng Tên không nên làm việc buôn bán.[16]

Cha Tissanier đã cho Đức cha Pallu biết nhiều về Giáo hội tại Đàng Ngoài lúc đó. Và phản ứng của Đức cha Pallu lúc ấy là:

Tôi thú thật là biết được tin tức về cuộc bách hại này làm tôi rất bối rối, thấy cánh cửa sứ vụ truyền giáo của tôi khép lại; và tôi cảm thấy mong muốn khát khao được cứu giúp Giáo hội này nếu phải hy sinh mạng sống.[17]

* Khi Công đồng kết thúc

Chúng ta đã thú nhận không có đủ sử liệu để biết Công đồng Ajuthia kết thúc chính xác vào lúc nào? và như thế nào? Ý riêng chúng tôi là có thể vào cuối tháng 5 hoặc đầu tháng 6, như đã thưa. Về phần Đức cha Lambert và Đức cha Pallu, trong ký sự riêng của cả hai ngài, sau khi tường thuật chuyện cha Tissanier và cha Albier đến Xiêm La, thì nói:

Những công việc của các thừa sai từ khi viết thư gửi qua ngả Manila và Mexicô vào cuối tháng 5. Sau khi hoàn tất Công đồng của họ và sau khi đã gieo đặt những nền móng cho công việc truyền giáo, công việc của họ là tiếp tục học các thứ tiếng. (Đức cha Lambert).[18]

Còn Đức cha Pallu thì viết:

Những công việc của các thừa sai sau những buổi hội họp của họ.

Cho tới bây giờ, các thừa sai đã đặc biệt bận bịu vào việc tìm tòi học hỏi và suy niệm những sự mà họ luận bàn đến trong các buổi hội của họ. Những buổi hội khá nhiêu khê và mang hệ quả rất to lớn đó đòi hỏi nhiều sự chú tâm chăm chỉ.

Sau khi kết thúc những buổi hội thảo của họ, công việc của họ là tiếp tục những việc học tiếng.[19]

Hai đoạn văn nhỏ nhưng rất đặc sắc của hai nhân vật chính trên đây góp phần giúp chúng ta suy đoán được thêm diễn tiến và kết thúc của Công đồng Ajuthia. Ngoài ra, chúng ta còn có được vài tài liệu khác có thể soi sáng thêm cho chúng ta về điểm này. Đó là vài chi tiết liên quan tới “Hội dòng Tông đồ”.

* Thực hành “Hội dòng Tông đồ”

(Chúng ta sẽ trình bày kỹ hơn về “Hội dòng Tông đồ” ở phần tới). Ở đây, chúng ta chỉ lưu ý đến sự kiện rằng Đức cha Lambert, và các thừa sai khác, đã giữ luật “Hội dòng Tông đồ” tại Xiêm La, như chính ngài kể ra trong một số thư từ của ngài viết vào tháng 10 năm đó.

Trước khi đọc lại những dòng thư của Đức cha Lambert viết vào tháng 10 năm 1664, chúng ta cần biết là việc thành lập “Hội dòng Tông đồ” với những kỷ luật nghiêm ngặt là một trong những quyết định chung tại Công đồng Ajuthia.

Thư gửi cha Fermanel:

Chúng tôi đã dấn thân giữ ơn nghĩa cách vĩnh viễn, bằng một nghị quyết dứt khoát của Công đồng chúng tôi, mà nhờ ơn Chúa chúng tôi sẽ gửi đến cha ngay khi có dịp. Niềm hạnh phúc mà các bạn hữu chúng ta đem lại cho chúng tôi thì thật là khó tin nổi.

Và Đức cha Lambert phấn khởi nói với cha Fermanel rằng thừa sai sẽ là người sống khó nghèo, chiêm niệm, cô tịnh, hoàn toàn từ bỏ mình, vác thánh giá bên ngoài, lo việc đền tội, v.v…; nghĩa là đúng theo tinh thần “Hội dòng Tông đồ”. Ngài thêm lời phê bình:

Có kẻ tin mình đã sống nghèo qua ba lời khấn quen thuộc của họ, chỉ nghèo với dáng vẻ bề ngoài. Ta gặp kẻ như vậy khi xảy ra chuyện phải từ bỏ những lợi ích của hội dòng mình.[20]

Thư gửi hoàng thân Conti:

Chính để tránh khỏi mối bất hạnh khốn nạn như vậy [tức tình trạng buông thả của nhiều thừa sai] mà chúng tôi đã tin là phải họp Công đồng mà chúng tôi gửi về Rôma và về Pháp, hầu những ai sẽ tới đây sẽ biết cuộc sống thanh sạch mà bậc sống của chúng tôi đòi buộc.[21]

Những lời của Đức cha Lambert gửi cha Fermanel hay hoàng thân Conti là những lời chê trách đời sống buông thả của các thừa sai mà ngài đã gặp, và là loan tin “Hội dòng Tông đồ” vừa do Công đồng thành lập.

Trong thư ngày 19/10/1664 gửi em trai ngài là cha Nicolas Lambert, Đức cha tâm sự nhiều hơn:

Ông ta [một người Pháp từ Xiêm La sẽ về Âu châu] sẽ mang về cho các bạn hữu chúng ta những huấn thị của Công đồng đã được quyết định tại đây, với quan điểm mà các anh đã có về việc thành lập một tổ chức tông đồ. Anh không có lầm đâu, chính đó là điều Thiên Chúa đòi hỏi nơi nhóm người nhỏ bé của các anh, nhưng Ngài đã trì hoãn ban ánh sáng soi dẫn. Cho tới hiện tại, dự án đối với các anh xem ra tuyệt đẹp và tuyệt hợp với ơn gọi của chúng ta đến nỗi Đức cha thánh thiện [Pallu] và tất cả các bạn chúng ta đang ở đây[22], đã đem ra thực hành, và anh thì thấy như mình bị cưỡng bức phải bắt chước theo họ. Anh đã bị lầm trong việc này, vì đã tin rằng sẽ khó hơn; nhưng sau khi vào việc và đã cảm nghiệm lòng nhân từ của Chúa, anh sẽ mạnh dạn khuyên tất cả ai được gọi vào đời tông đồ hãy vượt lên trên mọi khó khăn gặp trước cửa vào.[23]

Những dòng thư của Đức cha Lambert trên đây là quan trọng, giúp chúng ta thấy Công đồng đã hoàn tất, các thừa sai đã thực hiện kỷ luật “Hội dòng Tông đồ”. Mặt khác, chúng ta cũng thấy là vào tháng 10 này, các thừa sai Pháp đã có cơ hội gửi thư từ và nhất là kết quả Công đồng Ajuthia về Âu châu.

* Tìm những con đường

Hãy trở lại vào mùa hè. Tới những ngày tháng 6 và tháng 7, Đức cha Lambert đã không thể đi Trung Hoa, cũng không thể sang Đàng Trong như dự tính. Cha Chevreuil đã rời Ajuthia ngày 17/06 và đến được Hội An ngày 26/07 sau. Đức cha Pallu thì cũng không đi tới Đàng Ngoài được như dự tính. Cánh cửa vào miền truyền giáo như khép lại ngay trước mắt họ. Liệu còn có những con đường nào khác khả dĩ dẫn tới miền truyền giáo chỉ định chăng?

Mới đây có những di dân người Trung Hoa đến Ajuthia. Các thừa sai Pháp đến gặp gỡ và hỏi thăm. Các ngài nghe họ nói đến con đường từ Xiêm La đi ngang qua xứ Pêgu và xứ Ava (nay thuộc Miến Điện) dẫn sang Trung Hoa. Nhưng vì chiến tranh, tạm thời không thể lưu thông trên nẻo đường ấy.

Cũng còn con đường xuyên Lào, ít nguy hiểm hơn: từ Ajuthia tới Porcelouc là 20 ngày, từ Porcelouc tới Contai là 8 ngày, từ Contai đến Kintao là 10 ngày, thêm 7 ngày nữa thì đến kinh đô xứ Lào (mà Đức cha Lambert gọi là “Lanian”). Tại kinh đô Lào thì sẽ gặp đầy dẫy các thương nhân và sứ thần các vương quốc Trung Hoa, Đàng Ngoài, Đàng Trong, Cam Bốt. Cái khó là người ngoại quốc phải có giấy thông hành. “Ít ra, hy vọng rằng trong tương lai, các thừa sai có thể dùng tới con đường này.”[24]

Đức cha Pallu đã từng mơ tưởng sang tới Đàng Ngoài bằng ngả Phi Luật Tân hay Lào. Ngài kể trong Đoản Ký:

Qua các thư từ đến từ Manila, tôi được biết rằng thỉnh thoảng có tàu của người Tây Ban Nha qua lại Đàng Ngoài, và ngài Tổng Đốc tại Phi Luật Tân mới gửi sang đó một sứ bộ.

Người ta cũng cho biết là nhà vua Xiêm La có ý định làm một hiệp ước bang giao với vương quốc Lào. Bởi vì giữa Lào và Đàng Ngoài đường đi qua lại tự do, tôi tin rằng đến Lào thì đi Đàng Ngoài dễ hơn.

Nhiều lý do khác nhau đã cản trở tôi dùng đường Phi Luật Tân. Tôi bèn theo lời khuyên bạn hữu định thử đi đường Lào, tuy ít người lui tới, rất dài và lắm rủi ro. Nhưng viên quan lo thương mại Xiêm La, người mà tôi phải liên hệ để xin hộ chiếu, phản đối ý định này. Ông cho là có người Âu thì việc vào xứ Lào có thể sinh ra những nghi ngại và phương hại đến công việc làm ăn của Chủ nhân ông ta [tức nhà vua]. Vậy, đành phải chịu thua, dù tôi đã hết sức lo liệu kỹ lưỡng, mọi nẻo đường dẫn vào Đàng Ngoài đều khép chặt.[25]

Các thừa sai rất năng động tìm đủ mọi cách để vào tới nơi truyền giáo. Nhưng, như Đức cha Pallu nói, mọi nẻo đường đều khép chặt.

* Đức cha Pallu sẽ đi Âu châu

Chúng ta đã thấy vào tháng 10, các thừa sai Pháp gặp cơ hội gửi thư từ và nhất là kết quả Công đồng Ajuthia về Âu châu. Và sử gia Jean Guennou thêm rằng:

Cho tới ngày 21/10/1664, hoàn toàn không hề có chuyện đề cử bất kỳ ai về Âu châu cả. Cách nhau mấy ngày, đã có hai dịp để viết gửi thư từ, qua đó họ đã gửi đi nhiều thư tín, kể cả những nghị quyết của Công đồng. Vào kỳ cuối năm, hai giám mục đã trao đổi ý kiến với nhau. Họ nhận thấy rằng một trong hai người cần phải trở về Paris và Rôma.[26]

Đức cha Pallu và ông Chamesson rời Ajuthia ngày 17/01/1665.[27]

Trước lúc chia tay nhau, hai vị giám mục đã đồng ký tên vào hai văn kiện quan trọng của Công đồng Ajuthia là:

- Huấn Thị gửi các thừa sai.

- Hiến chương “Hội dòng Tông đồ”.

Hẳn nhiên, đây là hai văn kiện do mọi thành viên tham dự Công đồng Ajuthia góp ý và soạn thảo. Nhưng với cương vị giám mục, người triệu tập Công đồng, chữ ký sau cùng của các ngài là quan trọng. Cũng tựa như các văn kiện của Công đồng chung do tất cả các nghị phụ góp phần soạn nên, nhưng chữ ký vẫn thuộc về Đức Giáo Hoàng là người triệu tập Công đồng chung.

Sau hai năm và ba tháng hành trình, Đức cha Pallu và ông Chamesson đặt chân được tới kinh thành Rôma ngày 20/04/1667. Ngài đã trở lại Rôma không đúng lúc: Đức Giáo Hoàng Alexandre VII đang liệt giường và sẽ từ trần ngày 22/05/1667. Một tháng sau, ngày 20/06/1667, được bầu lên vị kế nhiệm là Đức Giáo Hoàng Clêmentê IX.

II. Huấn thị Ajuthia

Đức cha Pallu lưu lại Rôma cho tới ngày 13/12/1667 mới trở sang Pháp. Suốt những tháng này, đương nhiên, ngài vận dụng hết khả năng để trình bày và xin Tòa Thánh chuẩn nhận những điều đã được quyết định tại Công đồng Ajuthia năm 1664. Ngài được triều kiến Đức Giáo Hoàng vào tháng 10 năm đó.

Ngài trở về đến Paris ngày 21/01/1668, và được vua Louis XIV tiếp. Một tuần sau, ngày 28/01, tại Pháp, ngài cho xuất bản tập Đoản Ký Truyền Giáo và Hành Trình, in xong ngày 28/04, rồi ngài lại sang Rôma, và tới nơi ngày 20/11/1668. Lần này, ngài sẽ lưu lại cho tới ngày 17/09/1669.

Sau hai thời kỳ khá dài làm việc tại giáo đô, Đức cha Pallu đã xin được sự chấp nhận của Tòa Thánh về nhiều điều quan trọng.[28] Chúng ta chỉ đặc biệt lưu ý tới ba điều sau:

• Tòa Thánh đặt xứ Xiêm La dưới quyền điều hành của các Đại diện Tông tòa người Pháp.[29]
• Huấn Thị gửi các thừa sai, hay Huấn thị Ajuthia, được phê chuẩn.
• Nhưng chương trình lập Hội dòng Tông đồ thì bị bác bỏ.

Huấn Thị gửi các thừa sai (Monita ad missionarios) “là kết quả quan trọng nhất” của Công đồng Ajuthia. Đó là một tác phẩm chứa đựng nhiều kinh nghiệm: “Chúng con đã nghe nhiều, chúng con đã đọc nhiều; nhưng chúng con còn thấy tận mắt nhiều hơn nữa…” (Thư trình Đức Thánh Cha). Đó là một công trình tập thể: “Hợp chung ý kiến của chúng tôi với ý kiến của các anh em họp chung lại đây, chúng tôi [Đức cha Pallu và Đức cha Lambert] đã soạn thảo ra những Huấn Thị.” (Tâm Thư).

Tài liệu này là một niềm hãnh diện của Hội Thừa Sai Paris. Vì “giữa tất cả những tác phẩm về truyền giáo học đã xuất bản cho tới ngày nay, [Huấn thị Ajuthia] là tác phẩm đạt thành công lớn nhất”[30]. Tính ra, đã có tới 12 lần xuất bản bằng tiếng La tinh, 3 lần tiếng Pháp và 1 lần tiếng Việt. “Huấn Thị đã được Tòa Thánh phê chuẩn hoàn toàn vào năm 1669. Trong hơn ba thế kỷ qua, văn kiện này được hàng giáo sĩ dùng làm kim chỉ nam cho đời sống và hoạt động của mình.”

Khi kiểm duyệt Huấn thị Ajuthia, “thần học gia lỗi lạc, Jean Bonna, tu viện trưởng tu viện Saint-Bernard, kiêm cố vấn thần học Thánh Bộ Tín Lý, đã tuyên bố rằng: Quyển Monita tràn đầy tinh thần tông đồ, phù hợp với đức tin truyền thống Công Giáo và cần thiết cho các linh mục đang làm việc tại các xứ truyền giáo vì phần rỗi những người chưa tin.” (Lời Nói Đầu).

Năm 1669, việc in ấn Huấn thị Ajuthia đã do chính Thánh Bộ Truyền bá Đức tin đảm nhiệm tại nhà in riêng của Thánh Bộ. Công việc hoàn tất ngày 23/07, gồm 150 bản. Sau khi kính tặng Đức Giáo Hoàng, các vị Hồng Y, v.v., số còn lại được gửi sang Pháp. Tuy nhiên, khi Đức cha Pallu lên tàu rời Pháp ngày 11/04/1670, kiện hàng có những ấn bản Huấn thị Ajuthia gửi từ Rôma năm trước vẫn chưa tới tay ngài[31].

Huấn thị Ajuthia được viết bằng tiếng La tinh. Năm 1920, linh mục Albert Geluy dịch sang tiếng Pháp. Rồi năm 2004, Tòa Giám Mục Kon Tum dịch sang tiếng Việt: “Nhắn Nhủ Các Thừa Sai”[32]

Huấn Thị gồm mười chương và một phụ lục:

A. Ba chương đầu nói về con đường tu đức, cuộc sống thánh hoá mà nhà thừa sai, người truyền giáo cần phải có.

Chương 1 nói về những cám dỗ mà thừa sai phải chống trả: quá lo lắng cho thân xác, tính tự phụ và hiếu danh, tính hà tiện. Muốn chống trả những cám dỗ này, hai phương tiện đã được Công đồng nêu ra là cầu nguyện và đọc sách nguyện.

Chương 2 nói về việc sửa soạn phải làm trước khi rao giảng Tin Mừng: Tĩnh tâm, ăn chay và cầu nguyện; chống trả lại các nết xấu của mình và những cám dỗ của ma quỉ; phải hiểu biết tình trạng truyền giáo; phải học ngôn ngữ địa phương và phải biết nói ngôn ngữ này.

Chương 3 nói về việc sử dụng các phương tiện vật chất trong tác vụ thánh: không được kinh doanh vì bất xứng với linh mục và càng bất xứng hơn với một người làm tông đồ; không được dùng sức mạnh để cưỡng ép lương dân trở lại đạo; không được nghiên cứu nghệ thuật và khoa học, nếu vì đó mà quên mất sứ mệnh chính của mình là rao giảng Tin Mừng.

B. Năm chương tiếp theo

Các chương 4, 5, 6, 7 và 8, nói về việc giảng dạy cho lương dân và những cách thế phải dùng đến: giảng dạy bằng gương sáng, bằng bác ái, bằng khôn ngoan, bằng trung dung. Bằng lời nói và dẫn giải thì nên tiến hành như sau: cắt nghĩa cho thấy sự hiện hữu của Thiên Chúa và những thuộc tính của ngài; rồi giáo lý về sự thưởng phạt đời đời; rồi đến sự tuyệt mỹ và trong sáng của đạo Kitô sánh với những điều sai xấu phiếm thần; sau đó, khi tân tòng đã khá hiểu biết, cắt nghĩa cho biết về tội Tổ tông, về Chúa Ba Ngôi, về sự Nhập Thể, về thần tính của Phúc Âm, về sự tạo lập Giáo hội.

C. Hai chương 9 và 10

Nói về việc tổ chức Giáo hội, qua 3 khía cạnh: tổ chức giáo xứ, các thầy kẻ giảng và việc đào tạo linh mục bản xứ.

1/ Về việc tổ chức giáo xứ, đặc biệt là những giáo xứ không có linh mục, Công đồng viết:

“Trong những giáo xứ không có linh mục, tùy theo số các giáo dân, phải chọn lấy một hay hai người có hiểu biết giáo lý, có lòng đạo đức và có đời sống gương mẫu. Nếu không có giám mục, thì linh mục bắt họ khấn và hứa không bao giờ dùng tiền dâng cúng vào việc khác, cho riêng mình hay cho việc trần tục khác, rồi đặt họ làm trưởng giáo khu (Trùm và Câu hay Biện); họ phải lo việc cầu kinh cho các tín hữu tụ họp nhau vào mỗi chủ nhật hay lễ trọng.

“Vào những dịp này, sau khi đã đọc kinh Tin, kinh Thờ Lạy và kinh Cám Ơn, rồi các kinh Sáng, họ giúp giáo dân hướng lòng về Tòa Thánh để rước lễ thiêng liêng. Những lời nguyện mà họ đọc phải được Thánh Bộ hay Ðức Giám Mục duyệt xét trước. Theo lời Vị Tông Đồ Dân Ngoại dạy rằng phải dâng lời khẩn xin, cầu nguyện, kỳ đảo, tạ ơn cho hết mọi người, cho vua Chúa và hết các người quyền cao chức trọng (1 Tm 2, 1-2), họ phải nhắc bảo cho các tín hữu rằng trong các chủ nhật và lễ trọng, trước khi lui khỏi nhà thờ, phải đọc ba lần Kinh Chủ Nhật và Kinh Thiên Thần Truyền Tin để cầu cho việc truyền bá đức tin và mở rộng Giáo hội; cho Ðức Thánh Cha La Mã; cho giám mục và các chủ chăn; cho các vua chúa và quân quan; cho những người có tội được Chúa tha thứ và quay trở về đường ngay của Chúa; cho những người rối đạo được biết tuân phục Giáo hội Công giáo; cho lương dân được biết rời bỏ lầm lẫn mà gắn bó tin vào Chúa Kitô; cho các linh hồn đã qua đời, đặc biệt là những linh hồn đã an nghỉ trong Giáo hội, được khỏi ách luyện hình; cho các dân nước được thịnh vượng mà thoát khỏi tai ương bất hạnh.

“Thêm vào đó, như của ăn nuôi dưỡng linh hồn bổn đạo, họ đọc sách đạo do Ðức Giám Mục Ðại diện Tông Tòa chỉ dạy, hoặc về những lý lẽ đức tin, hoặc về những điều khác cần thiết cho sự rỗi.

“Họ cũng đọc lịch báo trước cho giáo dân các ngày lễ, ngày chay, chiều trước lễ,… có thể có trong tuần và những việc mà giáo dân phải làm để giữ đúng luật đạo thánh.

“Họ công bố các lễ cưới và tìm xem những ngăn trở, nếu có.

“Họ công bố các lệnh truyền của giám mục và đọc các lời rao theo hoàn cảnh. Tất cả những việc đó đều phải làm vào ban sáng.

“Về ban chiều, nếu có thể, họ lại tụ họp giáo dân lần nữa để đọc kinh, xét mình và đọc kinh Chiều.

“Ðặc biệt họ phải lo lắng rửa tội cho con nít và người lớn, nếu họ xin, và vào lúc lâm tử.

“Họ cũng đặc biệt lo lắng cho các bệnh nhân, cứu giúp người hấp hối, chôn cất kể chết và xin giáo xứ cầu nguyện cho họ; như vậy, họ sẽ cố gắng gây lên lòng sùng kính các linh hồn nơi luyện tội mà tránh cho người ngoại đạo cái thiên kiến rằng chỉ có họ mới biết tôn kính tổ tiên.

“Họ dạy giáo lý và lòng đạo cho các trẻ em theo cách thức và thói quen đã được truyền dạy, với một lòng xác tín rằng công việc giáo dục giới trẻ là một trong những việc quan trọng nhất.

“Họ bảo trợ các trẻ mồ côi, các góa phụ Công giáo và cả các góa phụ ngoại đạo.

“Chẳng bao giờ họ xen mình vào những cuộc kiện cáo giữa những giáo dân, để quyết định; nhưng họ gắng sức khôn ngoan giải hòa.

“Họ chứng kiến các cuộc cử hành hôn lễ, cùng với hai người làm chứng.

“Và để cho các việc thánh được coi là thánh, họ phải áp dụng những luật lệ rõ rệt cho lễ nghi rửa tội trẻ em và người lớn, cho việc giúp đỡ kẻ hấp hối, tẩn liệm kẻ chết, việc ma chay, việc phó dâng linh hồn, việc rao hôn phối, việc cử hành hôn phối và tất cả những việc liên quan đến họ, theo như luật Giáo hội đòi hỏi.

“Họ cần có một cuốn sổ ghi chép những lý do cho phép cử hành mỗi dịp lễ trong nhà thờ và những kinh nguyện đặc biệt cho những lễ này.

“Họ có một cuốn sách trình bày những điểm chính yếu về đạo Kitô, về các tội trọng, về những lời khuyên Phúc Âm, về 4 mục đích tối hậu (Sự chết, sự phán xét, thiên đàng, hỏa ngục)

“Họ có tại nhà họ cuốn lịch các ngày lễ do các thừa sai soạn.

“Họ coi sóc thứ tự các sổ rửa tội, thêm sức, qua đời, hôn phối và lưu trữ tại nhà họ hay nhà hàng xóm, nếu an toàn hơn.

“Nếu các trưởng giáo khu này không đủ sức làm hết những công việc đó, thì các thừa sai phải giúp họ. Như vậy, thứ nhất, để giúp giải quyết những vụ kiện tụng giữa các tín hữu, người ta có thể chỉ định vài ba người vị vọng để khởi sự nghe các người kiện trước khi trình lên quan tòa sự tranh chấp, hầu nghe theo sự phân xử phụ mẫu của họ, hầu nhân nhượng giao hòa với nhau. Nhưng để tránh bóng vía ngoại đạo, những người trọng tài này phải tránh xuất hiện như là muốn tạo lập nên một loại tòa án mới.

“Thứ hai, cần phải đào tạo những thầy giáo Kitô, để họ có thể cung cấp cho tuổi trẻ Công giáo cũng như không Công giáo những lời giảng dạy phù hợp với phong hóa của xứ sở; có thể chinh phục được thiện cảm của dân bản địa và có thể trải rộng khắp nơi hương thơm đạo thánh; như vậy họ có thể dạy bảo trẻ em Kitô làm hết bổn phận đức ái.

“Cũng phải chọn những đàn bà Công giáo đạo đức để làm công việc bà mụ, hầu họ không để một trẻ em nào chết mà không rửa tội, ngay cả khi chúng là những con của cha mẹ ngoại đạo.

“Sau cùng, các trưởng giáo khu này phải thường xuyên gởi các bản tường trình chi tiết về tình trạng tôn giáo trong những xứ mà họ được trao trách nhiệm coi sóc.

2/ Về các thầy giảng, họ là những người có rất nhiều trách nhiệm.